خلاصه مقاله سیستمهای خبره و تاثیر آنها در کتابداری و اطلاع رسانی

تهیه کننده :مریم پیوستگر                                                                                

تعریف سیستمهای خبره        :

 

این سیستمها بطور کلی برنامه های هستند که قادرند همانند انسان مسایل خاصی را استدلال کنند .این سیستمها از الگوهای منطقی خاصی استفاده می کنند که مشابه همان کاری است که انسان در زمان حل یک مسئله انجام می دهد. در واقع همانطور که انسان برای حل یک مسئله تعقل می کند سیستمهای خبره نیز برای این کاربه الگوهاو راه و روشهایی که انسان برای آنها مشخص کرده متوسل می شوند.به همین دلیل به آنها سیستمهای خبره یا هوش مصنوعی و همچنین سیستمهای مبتنی بر دانش می گویند.

سیستمهای خبره یا طبیعی هستند ویا مصنوعی .نمونه بارز طبیعی آن انسان است و در مصنوعی هم تلاش می شود رفتار هوشمندانه بشر تقلید شود.

روشی که برای ساختن سیستمهای خبره بکار می رود مهندسی دانش نام دارد .به مرحله انتقال علوم جمع آوری شده در یک حوزه به کامپیوتر و نحوه چیدمان آن نمایش دانش گفته می شود.روشی که برای استفاده از معلومات ثبت شده استفاده می شود به آن متد یا شیوه استدلال می گویند.

 

انواع سیستمهای خبره:

سیستمهای خبره به تدریج ارتقا یافته اند و اکنون در برخی از کارها که  به هوش بشری نیاز است از این سیستمها استفاده می شود.تعدادی ازسیستمهای خبره اصلی عبارتند از :تشخیص صدا. پردازش زبان طبیعی. رباطها و نظامهای حسی. آموزش هوشمند رایانه ای. یادگیری ماشینی و عامل های هوشمند. از میان سیتمهای مذکور پردازش طبیعی و رباطها و آموزش هوشمند رایانه ای و عامل های هوشمند کاربرد بیشتری دارند.

رباطها ابزار الکترو مکانیکی است که قابل برنامه نویسی می باشد و وظایفی را بطور خودکار انجام می دهند.اما رباط نرم افزاری هوشمند عبارت است از یک برنامه خودکار و مستقل که اطلاعاتی را به درخواست کاربر و در صورت امکان با تکرار خود در رایانه میزبانهای دیگر در شبکه فراهم می کند.وقتی رباط اطلاعاتی کار خود را انجام می دهد گزارشهایی برای کاربر می فرستد و زمانی که وظیفه خود رابه طور کامل انجام داد محو می شود .

عامل هوشمند فناوری جدیدی است که امکان می دهد دارد به مهم ترین ابزار فناوری اطلاعاتی قرن بیست و یکم تبدیل شود. عامل هوشمند به نام های دیگری همچون عامل نرم افزاری و ویزارد مشهور است. عامل هوشمند موجودیت نرم افزاری است که برخی از کارها را به جای کاربر یا برنامه ای دیگر با درجه ای از استقلال انجام می دهد.

سیستمهای خبره در بسیاری از حوزه های علوم کاربرد پیدا کرده اند از جمله در پزشکی. آموزش. فناوری اطلاعات. تجارت و بازرگانی . از این نظام در کتابداری و اطلاع رسانی می توان بهره گرفت اما هنوز کاربرد چندان گسترده ای در این حوزه پیدا نکرده اند. از این سیستمها می توان در فهرست نویسی . رده بندی. بازیابی اطلاعات. جستجوی پایگاهها. خدمات مرجع. امانت بین کتابخانه ای. و بسیاری از فعالیتهای دیگر کتابداری استفاده کرد.

یکی از موارد استفاده از رباطهای اطلاعاتی در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی است. نمونه رباطهای اطلاعاتی که روز به روز قوی تر و پیشرفته تر می شوند رباطهای اطلاعاتی وب می باشند. این رباطهای اطلاعاتی می توانند روی شبکه مستقر شوند و شبکه را جستجو کنند و از یک رایانه به رایانه دیگر بروند. بنابراین برنامه های خودگردانی هستند که قادرند اطلاعات اینترنت را جستجو و پردازش کنند.

 

ساختار سیستمهای خبره در کتابخانه ها :

تعداد سیستمهای خبره کتابخانه ای قابل خرید کم هستند. این سیستمها معمولا بصورت داخلی طراحی می شوند. بهتر است در مراحل اولیه ساخت این سیستمها کتابدار با مهندس سیستم همکاری نزدیک داشته باشد. پنج مرحله در روش شناسی ساخت و طراحی سیستمهای خبره ذکر شده:

1. شناسایی          2. تجسم یا مفهوم سازی       3. رسمی کردن       4. اجرا          5.ارزیابی

 

سیستمهای خبره در زمینه فهرست نویسی سازگاری زیادی دارند. یکی از مشکلات فهرست نویسی کاربر روی فروست هاست . که سیستم خبره می تواند کمک شایانی بنماید . کتابدارن همیشه در آرزوی استفاده از سیستمی بوده اند که به آنها در به کارگیری قوانین انگلو آمریکن کمک کند. در زیر نمونه ای از نرم افزار (امی سین) که برای فهرست نویسی تو صیفی به کار می رود آورده شده:

o       سند دارای نویسنده مشخصی نیست.

o       سند دارای تنالگان (سازمان مسئول)نیست

o       سند دارای ویراستار یا گروه ویراستاران نیست

o       پس: قطعی است که سرشناسه سند (عنوان) است.

سیستم خبره بصورت های زیر می تواند جستجو در پایگاههای پیوسته را بهبود بخشدو به استفاده کننده کمک کند:

مشخص کردن جستجوی کاربر

شناسایی پایگاههای اطلاعاتی بالقوه

شناسایی عناصر مفهومی در جستجو

ساخت مفهومی تر زمینه های انتخاب پایگاه. کلیدواژه ها. توصیفگرهاو منطق بولی

دستیابی به پایگاه اطلاعاتی با استفاده از توافقنامه های ارتباطی

ورود به منطق جستجو

تحلیل نتایج جستجو

اصلاح راهبرد جستجو

وسیع تر کردن جستجو

محدودکردن جستجو

پایان دادن به جستجو و گذاشتن نتایج در اختیار کاربر

 

در زمینه نمایه سازی نیز این سیستمها موثر بوده اند. در نمایه سازی اسناد و مدارک چندان موفق نبوده است ولی در زمینه نمایه سازی نشریات سودمند بوده است و نمایه ساز را در موارد زیر کمک کرده است:

o       شناسایی مفاهیم مورد بحث در مقالات نشریات

o       ترجمه مفاهیم به شکل شفاهی و کلامی

o       ترجمه اشکال شفاهی و کلامی به توصیفگر موضوعی و زیر بخشهای آنها

o       به کار بردن قوانین مناسب در تعیین توصیفگرهای موضوعی

o       تعیین توصیفگرهای موضوعی و زیر بخشهای آن در ارتباط با مقاله

 

در زمینه مدیریت در کتابداری و اطلاع رسانی موارد زیر را می توان نام برد:

برنامه ریزی برای نیروی انسانی و استخدام افراد

توسعه مجموعه ها

ساخت و طراحی ساختمان های جدید

بهره گیری مناسب با فضای موجود

حسابداری و حسابرسی و بودجه بندی

 

در قسمت مرجع به قدری این سیستمهای خبره می توانند موثر باشند که ممکن است این مساله بوجود آید که سیستمهای خبره را می توان جایگزین بخش مرجع کرد. مزایای استفاده از این سیتمها در بخش مرجع:

زمانی که کتابدار مرجع حضور ندارد یا زمانی که بخش مرجع باز نیست یا کتابدار مرجع کار زیادی دارد سیستمهای خبره می توانند به مراجعان و استفاده کنندگان در امور مشاوره کمک کنند.

با استفاده از سیستم خبره می توان خدمات مرجع را نه فقط در میز مرجع بلکه در سراسر کتابخانه به خدمت گرفت.

سیستمهای خبره می توانند در آموزش استفاده کننده برای خدمات مرجع مورد استفاده قرار گیرند.

کتابدار مرجع دارای اطلاعات زیادی از مجموعه کتابخانه. مراجعان. سازمانهایی که مشغول به کار هستند. امور مربوط به پژوهش و منابع قدیمی و جدید می باشد که سیستمهای خبره می توانند این اطلاعات را در خود ذخیره نمایند و زمانی که کتابدار مرجع به جای دیگری منتقل می شود یا استعفا می دهد در اختیار دیگران قرار دهند

سیستمهای خبره می توانند در ساعاتی که بخش مرجع شلوغ است به تعداد زیادی از مراجعان سرویس دهند و رضایت بیش تر آنها را فراهم سازند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نام مقاله: سیستمهای خبره و تاثیر آنها در کتابداری و اطلاع رسانی

 

پدیدآور:مریم پیوستگر

 

مقدمه:

به سیستمهای خبره هوش مصنوعی نیز گفته می شود.به این دلیل که رفتار هوشمندانه بشر را تقلید می کنندو به او در کارها کمک می کنند. با گذشت زمان این سیستمها پیشرفت بیشتری کرده اند.در کتابداری و اطلاع رسانی نیز سیستمهایی طراحی شده است اما هنوز ساده و مبتدی هستندو اکثرا توسط افراد غیر کتابدار تهیه شده اند.از این سیستمها می توان در بسیاری از فعالیتهای کتابداری و اطلاع رسانی از جمله امانت. بازیابی اطلاعات . خدمات مرجع. و ... بهره گرفت . لازم است که کنابداران با طراحان  سیستمهای هوشمند همکاری کنند تا به  سیستمهای مطابق با نیاز خود  دست یابند.

با پیشرفت فناوری رایانه و نرم افزارو پیدایش حوزه هایی همچون هوش مصنوعی و سیتمهای مبتنی بر دانش کمک بزرگی به بشر شد.زیرا به دلیل حجم زیاد اطلاعات دیگر ابزارهای و شیوه های سنتی قادر به سازماندهی آنها نبودندو این روشها وقت گیر و غیر اقتصادی بود.امروزه با حضور کامپیوترها در کتابخانه ها و پیشرفت در حوزه هایی همچون هوش مصنوعی و سیستمهای خبره کتابداران کوشیده اند با استفاده از این پیشرفتها کمیت و کیفیت خدماتشان را افزایش دهند.

 

: (expert systems)تعریف سیتمهای خبره

 

این سیستمها بطور کلی برنامه هایی هستند که قادرند همانند انسان مسایل خاصی را استدلال کنند. این سیستمها برای استدلال از الگوهای منطقی خاصی استفاده می کنند که مشابه همان کاری است که انسان در زمان حل یک مسئله انجام می دهد.در واقع همانطور که انسان برای حل یک مسئله تعقل می کند سیستمهای خبره نیز برای این کار به الگوها و راه و روش هایی متوسل می شوند که انسان برای آنها مشخص کرده است. بنابراین چون از منطق بشری استفاده می کنند می توان گفت تا حدودی همانند انسان فکر می کنند. به همین دلیل به سیستمهای خبره هوش مصنوعی و همچنین سیستمهای مبتنی بر دانش می گویند. سیستمهای هوشمند یا طبیعی هستند یا مصنوعی،نمونه بارز طبیعی انسان است و در مصنوعی نیز تلاش می شود رفتار هوشمندانه بشر تقلید شود.

 

یکی از مباحث جالب توجه در سیستمهای خبره روشی است که برای ساختن آنها به کار می رود که به آن مهندسی دانش می گویند چرا که سازنده یک سیستم خبره باید از وجود همه اطلاعات و علوم لازم در یک حوزه برای حل یک مسئله مربوط به آن حوزه اطمینان لازم را کسب کند. پس از مشخص کردن دامنه دانش مورد نیاز برای انتقال به یک کامپیوتر سازنده سیستم خبره یا مهندس دانش باید روش ثبت و نگهداری این علوم و اطلاعات را در کامپیوتر مشخص می کند. به مرحله انتقال علوم جمع آوری شده در یک حوزه به کامپیوتر و چیدمان آن در آنجا نمایش دانش گفته می شود. روشی که برای استفاده از معلومات ثبت شده استفاده می شود به آن متد یا شیوه استدلال می گویند.

 

سیستمهای خبره در بسیاری از حوزه های علوم از جمله پزشکی، آموزش، فناوری اطلاعات، تجارت و بازرگانی. اگر چه از این سیستمها می توان در کتابداری و اطلاع رسانی بهره برد، اما هنوز کاربرد چندان گسترده ای در این حوزه پیدا نکرده است. از این سیستمها می توان در فهرست نویسی، رده بندی، بازیابی اطلاعات، جستجوی پایگاهها، خدمات مرجع، امانت بین کتابخانه ای، و بسیاری از فعالیتهای دیگر کتابداری استفاده کرد.

 

انواع سیستمهای خبره:

تشخیص صدا، پردازش زبان طبیعی، رباطها، نظامهای حسی، آموزش هوشمند رایانه ای، یادگیری ماشینی، عامل های هوشمند.از میان آنها پردازش زبان طبیعی، رباطها، آموزش هوشمند رایانه ای و عامل های هوشمند کاربرد بیشتری دارند. پردازش زبان طبیعی به کاربران این امکان را می دهد که به رایانه به زبان انسانی ارتباط برقرار کنند. در آموزش هوشمند رایانه ای از هوش مصنوعی استفاده می شود و هدف ایجاد معلم های رایانه ای است که بتوانند فنون آموزشی مناسب با نمونه فرد یادگیرنده را بسازند.اکنون از این فناوری در سطح وسیع در اینترنت استفاده می شود که منجر به ایجاد دانشگاهها و مدارس مجازی شده و در آموزش از راه دور کاربرد دارد.

رباطها ابزار الکترومکانیکی هستند که قابل برنامه نویسی می باشند و وظایفی را به طور خودکار انجام می دهند. اما رباطهای نرم افزاری هوشمند عبارتند از یک برنامه خودکار و مستقل که اطلاعاتی را به در خواست کاربر و در صورت امکان با تکرار خود در رایانه میزبانهای دیگر در شبکه فراهم می کند. وقتی رباط اطلاعاتی کار خود را انجام می دهد گزارشهایی برای کاربر باز می فرستد و زمانی که وظیفه خود را بطور کامل انجام داد محو می شود.

 

عامل هوشمند فناوری نسبتا جدیدی است که امکان دارد به مهمترین ابزار فناوری اطلاعاتی قرن بیست و یکم تبدیل شود.عامل هوشمند به نام های دیگری همچون عامل نرم افزاری و ویزارد هم مشهور است. عامل هوشمند موجودیت نرم افزاری است که برخی کارها را به جای کاربر با درجه ای از استقلال انجام می دهد.

عامل هوشمند در طراحی رابط کاربر در سیستمهای عامل از جمله در "ویندوز ان تی" و شبکه ها مورد استفاده قرار می گیرد . نمونه دیگر استفاده از آن را می توان در برنامه صفحه های گسترده از جمله "اکسل" مشاهده کرد. "اکسل " دارای" ویزارد"است. این ویژگی مراقب کاربر است و اگر کاربر برای انجام عملیاتی مسیر نادرست را انتخاب کند، "ویزارد" به او در مورد مسیر درست تذکر می دهد.

 

سیستم خبره بر آن است تا فرایندهای استدلال متخصصان را در حل مسئله های پیچیده تقلید کند و بیش از دیگر فناوری های هوش مصنوعی کاربرد داشته باشد. سیستم خبره برنامه پیچیده ای است که فرایند حل مسئله انسان را تقلید می کند و نظامی دانش پایه است که دو جزء اساسی دارد: 1. دانش پایه مناسب برای حوزه موضوعی مورد نظر، که دربردارنده قواعد کاربردی است 2. یک موتور استنتاجی که راهکارهای مسئله را ارائه می دهد.

 

سیستمهای هوشمند کتابخانه ای:

1.سلسله عملیاتی که در طی آن اطلاعات مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد باید به قدری واضح و عمیق باشد که مرتبطترین اطلاعات مبتنی بر درخواستهای اطلاعاتی کاربران را در اختیار آنان قرار دهد

2.امکان بیان درخواست اطلاعاتی کاربر به بهترین نحو ممکن فراهم باشد

3.یک مدرک با استفاده از فرمولهای مختلف قابل بازیابی باشد

4.ضریب همبستگی بین کلمات بر اساس "هم وقوعی" کلمات و دفعات تکرار این هم وقوعی ها سنجیده شود

5.با استفاده از روشهای تجزیه و تحلیل نحوی عباراتی برای شناسایی هر مدرک مشخص گردد و بین این عبارات نیز روابطی بر قرار شود.

 

ساختار سیستمهای خبره در کتابخانه ها:

تعداد سیستمهای خبره کتابخانه ای قابل خرید کم هستند. این سیستمها معمولا بصورت داخلی طراحی می شوند. بهتر است در مراحل اولیه ساخت این سیستمها کتابدار با مهندس سیستم همکاری نزدیک داشته باشد. پنج مرحله در روش شناسی ساخت و طراحی سیتمها خبره ذکر شده :

1.شناسای             2.تجسم یا مفهوم سازی            3.رسمی کردن

4.اجرا                 5.ارزیابی

 

فهرست نویسی:

سیستمهای خبره در زمینه فهرست نویسی سازگاری زیادی دارند. یکی از مشکلات فهرست نویسی کاربر روی فروستهاست که سیستم خبره می تواند کمک شایانی بنماید. کتابداران همیشه در آرزوی استفاده از سیستمی بوده اند که به آنها در به کارگیری قوانین انگلوامریکن کمک کند.

در زیر نمونه ای از نرم افزار (امی سین) که برای فهرست نویسی توصیفی به کار می رود آورده شده است:

-سند دارای نویسنده مشخصی نیست.

-سند دارای تنالگان (سازمان مسئول) نیست.

-سند دارای ویراستار یا گروه ویراستاران نیست.

پس قطعی است که سرشناسه سند عنوان است.

 

پایگاههای اطلاعاتی:

 

سیستم خبره به صورتهای زیر می تواند جستجو در پایگاههای پیوسته را بهبود بخشد و به استفاده کننده کمک کند:

-مشخص کردن جستجوی کاربر

-شناسایی پایگاههای اطلاعاتی

-شناسایی عناصر مفهومی در جستجو

-ساخت مفهومی تر زمینه های انتخاب پایگاه، کلیدواژه ها، توصیفگرها و منطق بولی

-دستیابی به پایگاه اطلاعاتی با استفاده از توافقنامه های ارتباطی

-ورود به منطق جستجو

-تحلیل نتایج جستجو

-اصلاح رابرد جستجو

-وسیع تر کردن جستجو

-محدود کردن جستجو

-پایان دادن به جستجو و گذاشتن نتایج در اختیار کاربر

 

نمایه سازی :

 

در زمینه نمایه سازی نیز این سیتمها موثر بوده اند. در نمایه سازی اسناد و مدارک چندان موفق نبوده است ولی در زمینه نمایه سازی نشریات سودمند بوده است و نمایه سازرا در موارد زیر کمک کرده است:

-شناسایی مفاهیم مورد بحث در مقالات نشریات

-ترجمه مفاهیم به شکل شفاهی و کلامی

-ترجمه اشکال شفاهی و کلامی به توصیفگر موضوعی و زیر بخشهای آنها

-به کاربردن قوانین مناسب در تعیین توصیفگرهای موضوعی

-تعیین توصیفگرهای موضوعی و زیربخشهای آنها در ارتباط با مقاله

 

در زمینه مدیریت کتابخانه ای در موارد زیر سودمند بوده است:

-برنامه ریزی برای نیروی انسانی و استخدام افراد

-توسعه مجموعه ها

-ساخت و طراحی ساختمان های جدید

-بهره گیری مناسب با فضای موجود

-حسابداری و بودجه بندی

-برنامه ریزی راهبردی

 

مرجع:

 

در قسمت مرجع به قدری این سیستمها می توانند موثرباشند که ممکن است این مسئله بوجود آید که سیستمهای خبره می توانند جایگزین این قسمت شوند.سوالات مرجع بوسیله طیف مختلفی از منابع مثل اطلسها، فرهنگها، و دایرةالمعارفها پاسخ داده  می شوند . زمان استفاده از منبع مناسب، انتخاب ابزار مرجع مناسب و دانش عمیق تر برای مصاحبه در حیطه کتابدار مرجع متخصص است. قدم ضروری برای پاسخ به سوال این است که بدانیم سوال به کدام گروه از ابزارها ی مرجع مربوط می شود که این همان فرایند تصمیم گیری است.

در حال حاضر بسیاری از سیستمهای خبره در بخش  مرجع کتابخانه ها به کار می روند.که از آن جمله است سیستمهایی که به خواننده کتاب داستان پیشنهاد می کنند، نوع خاصی از رژیم غذایی را پیشنهاد می کنند، به انتخاب یک نمایه در زیست شناسی یا کشاورزی کمک می کنند، سوالات به زبان طبیعی را به صورت عبارتهای جستجو ترجمه میکنند مثلا در پایگاههای جستجویی مثل مدلاین به کاربر آموزش می دهند چگونه از پایگاههای مثل ایندکس مدیکوس برای جستجوهای موضوعی استفاده کند. در حال حاضر سیستمهای خبره مبتنی بر اینترنت زیادی وجود دارند که سوالات را با زبان ساده انگلیسی انطباق می دهند که کمک مرجع فوری را فراهم می آورد.

 

مزایای استفاده از این سیستمها:

-زمانی که کتابدار مرجع حضور ندارد یا زمانی که بخش مرجع باز نیست یا کتابدار مرجع کار زیادی دارد سیستمهای خبره می توانند به مراجعان و استفاده کنندگان در امور مشاوره کمک کنند

-با استفاده از سیستم خبره می توان خدمات مرجع را نه فقط در میز مرجع بلکه در سراسر کتابخانه به خدمت گرفت

-سیستم های خبره می توانند درآموزش استفاده کنندگان برای خدمات مرجع مورد استفاده قرار گیرند

-کتابدار مرجع دارای اطلاعات زیادی از مجموعه کتابخانه، مراجعان بخش مرجع، سازمان هایی که مشغول به کار هستند، امور مربوط به پژوهش و منابع قدیمی و جدید مرجع می باشد که سیستمهای خبره می توانند این اطلاعات را در خود ذخیره نمایند و زمانی که کتابدار مرجع به جای دیگری منتقل می شود یا استعفا می دهد در اختیار دیگران قرار دهند

-سیستمهای خبره می توانند در ساعاتی که بخش مرجع شلوغ است به تعداد زیادی از مراجعان سرویس دهند و رضایت بیش تر آنها را فراهم سازند

 

 

نتیجه گیری:

کاربرد سیستمهای خبره در کتابخانه بسیاری از فعالیتهای کتابخانه ای نظیر فهرست نویسی، نمایه سازی، بازیابی اطلاعات، و...را آسان نموده است. این سیستمها گرچه در همه موارد نمی توانند جایگزین مناسبی برای کتابدار باشند اما وجود آنها در کتابخانه در عصر اطلاعات ضرورتی است که نمی توان آن را نادیده گرفت. و در تعامل با کاربر باعث ارتقاء نقش کتابدار بعنوان واسط اطلاعاتی می شوند. اگرچه سیستمهای خبره محدودیتهای طبیعی یک انسان را ندارند، با این وجود در استفاده از این سیستمها باید جامع نگر بوده و محدودیتها و مشکلات آنها را در نظر گرفت.

 

 

 

منابع:

1.الهی،شعبان؛ رجب زاده، علی. سیستمهای خبره الگوی هوشمند تصمیم گیری. تهران: شرکت چاپ م نشر بازرگانی،1382

2.پائو،میراندالی. مفاهیم بازیابی اطلاعات. ترجمه اسدالله آزادو رحمت الله فتاحی. مشهد: دانشگاه فردوسی ، موسسه چاپ و انتشارات ،1378

3.داعی الحق،مهیار.گذری بر سیستمهای خبره.اینترنت

4.بیگی،ملیحه.سیستمهای خبره در کتابخانه و محیط اطلاعاتی