کتابداران ارشد86 همدان

مقاله مارک ایران : محسن فلاح

ايران مارك يا مارك ايران به زبان ساده عبارت است از الگويي براي ذخيره "كامل" و"صحيح" اطلاعات "كتابشناختي" در زبان فارسي روي كامپيوتر.

هدف و دامنه مارک ایران:
هدف اصلی مارک ایران تسهیل تبادل داده های کتابشناختی ماشین خوان سازمانها در سطح ملی و بین المللی است. مارک ایران همچنین میتواند به عنوان الگویی برای طراحی فرمتهای داخلی جهت ذخیره و بازیابی اطلاعات کتابشناختی ماشین خوان مورد استفاده قرار گیرد.مارک ایران محتوا نماهای لازم را (مانند شماره، نشانگر، فیلدهای فرعی) برای اجزای رکوردهای کتابشناختی ماشین خوان تعیین می کند و فرمت منطقی و یکنواختی را برای ساختار فیزیکی این رکوردها ارائه می دهد.

  علل پدید آمدن مارک های مختلف:
چون شرایط کتابشناختی در انتشارات همه کشورها یکسان نیست و به تبع آن ، فهرستنویسی کشورهای مختلف ،متفاوت است و نیز، به دلیل وجود خطوط و زبان های مختلف، نمی توان از قالب مارک یکسانی برای تبادل اطلاعات در جهان استفاده کرد.
مزایای خاص مارک برای ایران :
مارك ايران براي كتابخانه ها و مراكز اسنادو بطور كلي شبكه اطلاع رساني كشور مزاياي بسياري خواهد داشت كه عمده ترين آنها به شرح زير است:
1- وجود يك قالب مارك ملي كه مورد استفاده همه كتابخانه هاي ايران باشد ، فهرستنويسي را يكنواخت و در نتيجه توليد فهرستگان ملي را بسيار ساده تر مي سازد.
2-خودكارسازي در كتابخانه هاي ايران روند سريعي يافته است و يك قالب مارك ملي براي ايران،اتلاف وقت، انرژی و بودجه خاص فهرستنويسي بنيادي تكراري را كه حتي در شكل رايانه هاي آن نيز با قالبهاي متفاوت انجام مي شود، به ميزان زيادي كاهش مي دهد.
3-براي مجموعه هاي بزرگ بسياري از كتابخانه هاي ايران كه هنوز فهرستنويسي نشده، فهرستنويسي گذشته نگر مسئله اي است كه در آينده نزديك بايد به آن توجه داشت.
4- براي توسعه شبكه كتابشناختي رايانه اي ملي،وجود يك قالب مارک ملي از ضروريات است.
5- كتابخانه هاي بسياري در ايران برا ي فهرستنويسي مجموعه هايشان به کتابشناسی ملی ایران متکی هستند اما انتشار با تاخیر کتابشناسی ملی ایران این کتابخانه ها را ناچار می سازد به میزان چشمگیری فهرستنویسی بنیادی انجام دهند که طبعا استاندارد نیست زیرا مجموعه قواعدی که به کمک آن بتوان فهرستنویسی استانداردی برای انتشارات ایرانی انجام داد وجود ندارد.
6 - یک قالب مارک ملی که مورد استفاده ناشران ایرانی قرارگیرد می تواند داده های لازم برای فهرستنویسی پیش از انتشار را بطور پیوسته (Online)به کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران منتقل کند و به این وسیله پوشش کتابشناسی ملی را گسترش دهد.
7- در صورتی که سازمانها وموسسات دولتی نیز از قالب مارک ملی ایران برای انتقال داده های مربوط به انتشارات خود به کتابخانه ملی استفاده کنند ، پوشش کتابشناسی ملی ایران نیز از نظر انتشارات دولتی بسیار کامل تر از گذشته خواهد شد.
8-مجموعه های بسیار بزرگی به زبان فارسی در سرتاسر جهان وجود دارند.تبادل سریع و کافی اطلاعات کتابشناختی و فهرستنویسی بین کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران و موسسات دارای این مجموعه ها با استفاده از قالب مارک ملی ایران امکان پذیر خواهد بود.
9-تاکنون در هیچ یک از کشورهای عربی قالب مارک ملی تهیه نشده است . قالب مارک ملی ایران ، به دلیل مشابهت های زبانی و فرهنگی می تواند به عنوان مدلی برای ساختن قالب مارک ملی در کشورهای عربی به کار رود.

کمیته ملی مارک ایران در كتابخانه ملي ايران نیز به هنگام انتخاب، ”یونی مارک ”را به عنوان مبنای قالب مارک ملی ایران مورد استناد قرار داده است

 نتيجه گيري و پيشنهادات:
قالب مارك ايران،قالبي فهرستنويسي و كتابشناختی است.به كارگيري اين قالب ايجاب مي كند كه فهرستنويسان با ديدي دقيق و وحدت گرايانه به فهرستنويسي كتابخانه ها ي خود نگاه كنند.اين ديددقيق،در دو مورد بايد به كار رود :يكي اينكه فهرستنويسان دقيقا و عينا بررسي كنند كه آيا فهرستنويسي كنوني آنها،بدون واسطه كتابدار ميز امانت تا چه اندازه پاسخگوي نيازهاي مراجعين است.در واقع ميز امانت بايد آمارهاي دقيقي در اين مورد در اختيار بخش فهرستنويسي قرار دهد.پرسش اساسی این است که آیا مراجعین ایرانی به وسیله فهرستنویسی که تاکنون برایشان انجام شده است می توانند بدون کمک به کتابدار میز امانت، جستجوی کتابشناختی موفقی را انجام دهند؟ هنگامی که مراجع به میز امانت اطلاع می دهد که مطلب مورد نیاز خود را نمی توانداز طریق برگه دان پیدا کند کتابدار بایدبدقت بررسی کندکه جستجو چگونه انجام شده و چرا به نتیجه نرسیده است.
دوم اينكه فهرستنويسان تلاش كنند كه فهرستنويسي كنوني را ،اگر چه هنوز مشخص نيست تا چه حد با نيازهاي كتابشناختي خواننده ايراني مطابقت دارد حداقل مبتني بر يك استاندارد و بدون تناقض انجام دهند.فهرستنویسی از این نظر نیز باید دقیق انجام شود.مارك ،اگر چه تا حدودي فهرستنويسي را استاندارد مي كنداما بيش از آن،به فهرستنويسي استاندارد نياز دارد. چرا كه فهرستنويسي انتشارات ايراني حتي در بالاترين سطح،يعني در كتابشناسي ملي ايران نيز داراي تناقضاتي است كه استفاده از مارك را با مشكل رو به رو مي سازد. فهرستنويسي ارائه شده دركتابشناسي ملي ايران نه تنها با قواعد فهرستنويسي انگلو-امريكن تناقض دارد بلكه در موارد متعددي نيز با خود متناقض است .به عنوان اولين قدم در راستاي استاندارسازي فهرستنويسي انتشارات ايران،پيشنهاد مي شود كه ترجمه قواعد فهرستنويسي انگلو-امريكن كه در سال 1371 از سوي معاونت فرهنگي آستان قدس رضوي منتشر شد توسط كميته اي در كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران با نيازهاي فهرستنويسي و كتابشناختي ايران مطابقت داده شود.پيشنهاد مي شود مدرسين درس سازماندهي نيز فهرستنويسي توصيفي را،حداقل تا زماني كه استفاده از استاندارد فوق در تمامی مراکز همگانی نشده است با استفاده از اين ترجمه آموزش دهند.