کتابداران ارشد86 همدان

 

 

 

 

دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان

 

 

عنوان تحقیق : استاندارد Z39 . 50

 

درس: ذخیره و بازیابی اطلاعات

 

استاد : آقای دکتر نــوروزی

 

گردآورنده : فریده خرامین

 

      رشته : کتابداری و اطلاع رسانی

 

                          مقطع : کارشناسی ارشد

 

نیمسال: اول 87/86

 

 

 

 

 

 

 

 چکیده

 

استاندارد Z39 . 50 ، نام  یک استاندارد ملی و توافق نامه ای برای بازیابی اطلاعات از سیستم های مختلف

 

کامپیوتری است که درتبادل و بازیافت انواع مختلف اطلاعات نظیرمتن، تصویر و چند رسانه ای ها دریک

 

محیط شبکه ناهمگن به کاربرده می شود و به عنوان یک پروتکل شبکه، کنترل مجموعه ای ازقـوانین منظم

 

، فرمت ها و روش های استفاده شده بوسیله کامپـیـوترها و تاثیــرمتقـابل آنها با یکــدیگررا برعهده دارد. این

 

استانــــدارد به یک رایانه (سرویس گیرنده) امکان می دهد به جستجو و بازیابی اطلاعات در رایانه ای دیگر

 

 (سرویس دهنده) بیردازد و در درجه اول برای جستجو درفرمت مارک استفاده می شود اگر چه تنها منحصر

 

به این فرمت نیست. از نظر فنی Z39 . 50   قــوانینی را مشخص می کند که اجازه جستجوی اطلاعات را

 

دررایانه دیگر به یک رایانه و بازیابی پیشینــه های یافت شده را می دهد.Z39. 50    عمدتا برای عملکـرد

 

داخلی سیستم های مختلف رایانه ای استفـاده می شود.Z39 . 50  هم از نقطه نظر فنی وهم به لحاظ استفاده

 

گسترده در نظام کتابخانه ای از اهمیت برخوردار است.

 

 

  مقدمه

 

 با افزایش فزاینده تعـداد مدارک، نیاز به استانــدارد سازی قالب و پیشینه ها اهمیت پیدا می کند. به منــظور

 

سهولت بازیابی اطلاعات نیازبه یک پروتکل ارتباطی می باشد که متعـلق به کسی نبوده و براساس استاندارد

 

تهیه باشد.

 

-  Z39 .50 یک استانـدارد اساسی است که به هـیچ رده خاصی ازاطلاعـات یا هیچ نوع خاصی از پایگاه

 

اطلاعاتی مرتبط نیست اما تاکید آن بر اطلاعات کتابشناختی می باشد.

 

- استاندارد  Z 39 . 50  توافق نامه ای برای اتصال داخلی سیستــــــم های بازمی باشد و تعیین می کند که

 

چگونه یک سیستم می تواند با سایر سیستم ها برای جستجو در پایگاههای اطلاعاتی و دریافت رکوردها فعال

 

باشد.

 

- Z39 . 50  یک توافق نامه و مجموعه ای از قوانین است که ارتباطات را تسهیل می کند. برای اینکه دو

 

 

 

 

 

سیستم  قادر باشند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند زبان آنها باید مشترک باشد. این استاندارد در واقع پروتکلی

 

برای بازیابی اطلاعات است.

 

- Z39 . 50   به استفاده کنندگان یک سیستم این امکان را می دهد، تا با یک سیستم کامپیوتر دیگر ارتباط

 

برقرار کنند و اطلاعات را جستجو نمایند و درصورت لزوم به سیستم خود منتقل کنند و این مستلزم این است

 

که کامپیوتر طرف مقابل هم Z39 . 50  را داشته باشد. درجستجو از طریقZ39 . 50  احتیاجی به آشنایی

 

 با سیستم طرف  مقابل  نیست، سیستم Z39 . 50   خود همه چیز را به زبان سیستم  تبدیل می کند و امکان

 

انتقال اطلاعات را فراهم می سازد.

 

- استاندارد Z39 . 50  به عنوان رابط بین کتابخانه ها بسیار مهم و قوی عمل می کند و بسیاری از سرویس

 

های مختلف  کتابخانه ای را پشتیبانی و حمایت می کند.

 

- Z39 . 50   استانداردی جهت جستجوی فهرستبرگه های کتابخانه های دیگر و سایر پایگاههای اطلاعاتی

 

بر مبنای استراتـژی  جستجوی  شخصی و بازیابی آن بر روی کامپیوتر شخصی می باشد و شامل مجموعه

 

قوانینی است که این ارتباطات را تسهیل می نماید.

 

- استاندارد Z39 . 50  مجموعه دستورالعملهایی است که خدمت گیرندگان برای برقراری ارتباط با یکدیگر

 

ملزم  به رعایت آن هستنـد. این دستــورالعمـلها به ما کمک می کنند تا سیستم  خدمت گیــرنده به جستجـو یا

 

بازیابی اطلاعات از سیستم خدمت دهنده بیردازد.

 

   تاریخچه

 

پروژه استاـندارد   Z 39 . 50 برای اولین بار در سال 1980 مطرح گردید. دراین زمان طرح سیسـتم های

 

مرتبط که امکان ارتباط  کتابخانه کنگره را با چند شبکه کتابخانه ای دیگر برقرار می ساخت، طراحی واجرا

 

 شد.

 

اولین مرحله این پروژه در سال 1987 تکمیل شد. تا قبل ازسال 1992 ازاین استـانـدارد به طور آزمایشـــی

 

استفاده می شد. درکنفـــرانس انجمن کتابداران آمریکا درسانفـرانسـیــسکو در سال 1992 این استانـدارد برای

 

 

 

 

 استفاده عمومی معرفی شد.

 

مسولیت معـرفی این استاندارد به جامعه کتابداری و اطلاع رسانی به عهده کمیته استاندارد فنی برای خودکار

 

کردن کتابخانه ها گذاشته شده است و درکنفرانس انجمن تکنولوژی اطلاعات و کتابخانه، بعنوان استانـداردی

 

برای بازیابی  اطلاعات به جامعه کتابداری عرضه شده است.

 

درحال حاضرکتابخانه کنگره آمریکا بعنوان سازمان مسئول، مراقبت ونگهداری ازاین استاندارد را برعهـده

 

دارد. مرکز اتوماسیون کتابخانه فـلوریدا نیز مسئولیت ویرایش استانــدارد را بــرای سازگاری با سیستم های

 

اطلاعاتی به عهده دارد.

 

تا کنــون چهارنسخه ازاین استاندارد ارائه شده است: نسخه اول درسال  1988، نسخه دوم  در سال 1992،

 

  نسخه سوم در جولای سال 1995 و نسخه چهارم در پاییز 1995 در اختیار کاربران قرار گرفته است.

 

 

  نحوه عملکرد استاندارد  Z39 . 50

 

استانـدارد Z 39 . 50  دستیابی به محیط  یک کامپیوتر را برای سـوال از پایگـــاه داده های کامپیــوتر دیگــر

 

امکان پذیرمی سازد ومراحل وساختارعملیات لازم برای چنین مبادله ای را مشخص می کند وسبب می شود

 

کاربر هر سیستم  نرم افزارکتابخانه ای بتواند به راحتی با هر سیستم دیگر ارتباط برقرار کند.

 

شروع  نسل چهارم کامپیوترها و استفاده از ریــزپـردازنده ها درآن ها منجر به پیدایش سیستم های مشتری/

 

خدمتگزارشد0 استاندارد Z39 . 50  با بهره گیری از روش سرویس دهنده/مشتری طراحی شده است.

 

  

-  سرویس گیرنده یا مشتری Z39 . 50  چیست؟

 

سیستـمی است که از طریق جستجــوی محاوره ای اجازه داد تا یک  یا چند مجمـوعه را به طور همـزمان از

 

اینترنت جستجو نماید.این کاربربه عنوان مبدا یا درخواست کننده شناخته می شود.ازاین طریق فـقـط میـتوان

 

 مجموعه هایی  را جستجو کرد که سرویس دهنده آنها از Z39 . 50 استفاده می کند.

 

 

 

 

 

 

 -  سرویس دهنده Z39 . 50  چیست؟

 

سرویس دهندهZ 39 . 50  اجزاء یک نرم افزارمی باشد که درخواست جستجو را ازسرویس گیـرنـده دریافت 

 

می کند. یک بار که شما سرویس گیرنده Z 39 . 50  را در رایانـه خود نصب می نمایید مجموعه شما برای

 

جستجو توسط سرویس گیرنده های Z 39 . 50  قابل دسترسی خواهد بود. هنگامیکه یک درخواست دریافت

 

می گردد سرویس دهنده Z 39 . 50  یک پایگاه اطلاعاتی و داده های کتابشناختی را جستجو می کند و نتایج

 

را برای سرویس گیرنده ارسال می کند. سرویس دهنده به عنوان مقصد یا پاسخ دهنده شناخته می شود.

 

 

 

  مراحل فرآیند جستجو در 0Z39 . 5

 

در طول یک جلسه (نشست) ، مشتری Z  و سرور  Z یک سری ازپیام ها را با هم مبادله می کنند. هرپیامی

 

بعنوان یک سرویس فنی مشخص می شود. سرویس ها به تسهـیلاتی گروه بندی می شوند که  درهر جلسه Z

 

حدود یازده نوع تسهیلات وجود دارد.

 

خدمات اصلی و هسته ای که در هر جلسه اتفاق می افتد عبارتند از:

 

1.  شروع جلسه

 

یک مذاکره مقدماتی بین مشتریZ   و سرورZ  درمورد چگونگی ارائه خدمات انجام می گیرد وبه این ترتیب

 

مشتری با سرورارتباط برقرارمی کند و یک سری پارامتـرهایی را برای جلسه پیشنهاد می کند. سرویس دهنده

 

می تواند تغییراتی در آنها ایجاد کند و اگر در انتها هر دو به توافق رسیدند ، همکاری بین آن دو آغازمی شود.

 

پارامترهایی که در شروع جلسه پیشنهاد می شود عبارتند از:

 

-- نوع ورژن Z که باید استفاده شود.

 

-- تایید امنیتی : این عملکرد ممکن است همیشه لازم نباشد ولی سرور می تواند تاییـد هویت کاربر و مراجعی

 

 که می خواهند به منابع دسترسی پیدا کنند را بخواهد.

 

 

 

 

 

 

 

-- انتخابات : عبارت است از یکسری پاسخ های بله / خیر درمورد استفاده از قابلیتهای خاص که ممکن است

 

استفاده و جستجو شوند و مورد بازیابی قرارگیرند. البته عملکرد های اصلی به طورمعمول اجازه داده میشوند.

 

از دیگر مواردی که در این مرحله اجازه داده می شوند یا ممکن است اجازه داده شوند عبارتند از:

 

عملکرد حذف ، پویش ، مرتب سازی ، خدمات گسترده ، کنترل دستیابی ، کنترل منبع و ...

 

 

 

    2. جستجو

 

  مشتری تقاضای جستجو می کند و سرور پاسخ میدهد اطلاعات رد و بدل شده عبارتند از: نوع سوال، پایگاه

 

داده های مقصد ، حداکثر تعداد رکوردهایی که باید در هر بار برگردانده شود و تعداد رکوردهای یافت شده که

 

با پارامترهای جستجو مطابقت می کند. در این مرحله قـدرت استانـدارد تعیین می شود این استانـدارد، اجازه

 

طراحی جستجوهای پیچیده با بیشترین انعطاف را می دهد.

 

 

3. بازیابی

 

بازیابی شامل 2 سرویس است:

 

   -- نمایش رکوردها :

 

 این سرویس درواقع قراردادی برای ارائه رکوردها می باشد.مشتری تقاضای انتقال

 

برخی از رکوردهایی که خصوصیات مشخصی را دارند ازخدمتگزار به سیستم مشتری می کند. بعد ازاینکه

 

سرویس جستجو، اولین رکوردها را بازیابی کرد کاربرممکن است که رکوردهای بیشتری را بخواهد ببیند

 

  بنابراین پیامی  به Z سرورمی فرستد که پارامترهای این پیام عبارتند از:

         

رکوردها، اجزاء یک رکورد(نویسنده، عنوان و000)، فرمت رکوردها(Word,HTML یا انگلیسی و فرانسه)،

 

روشی که رکوردها نمایش داده می شوند و 000

 

 

 

 

 

 

 

  -- تقسیم رکوردها :

 

این فراینـد شامل شکستـن تعـداد زیادی ازرکوردها به تعـداد کمتر، جهت انتقـال آسانتـروهمچنین شامل شکستـن

 

 رکوردهای بزرگ به بخش های کوچکتر می باشد. این فرایند بیشتر در مورد چگونگی بسته بندی رکوردها

 

جهت انتقال در شبکه می باشد و در انتقال  صدها یا هزاران  رکورد  یا رکوردهای خیلی بزرگ، این سرویس

 

نقش مهمی ایفاء خواهد کرد.

 

 

4. حذف نتایج

 

 در این قسمت امکان حذف رکوردها توسط مشتری Z  وجود دارد و Z  سرورهم متقابلا پاسخ می دهد. دراین

 

جا امکان حذف نتایج خاص یا کل نتایج وجود دارد.

 

5. کنترل دستیابی

 

  از طریق این تسهیــلات  Z  سروراین اجازه را دارد تا هرعملکردی که توسط  مشتـری تقاضا می شود را در

 

عمل بپذیرد یا رد کند. از این طریق Z  سرور می تواند تقاضای هویت کند. به این نحو  یک کتابدارمی تواند

 

رکوردهلیی را تقاضا کند که به دلایل امنیتی بدون تایید مشاهده نشوند.

 

6. حسابداری و کنترل منابع 

 

این سرویس به سروراجازه می دهد یک درخواست کنترل منابع را بفرستد و مشتری می تواند از سروربخواهد 

 

که سرویس کنترل منابع را آغاز کند یا عملکرد جاری را حذف نماید. وهمچنین ازطریق این سرویس، مشتری

 

در باره مصرف جاری منابع و هزینه های انجام شده درخواست اطلاعات می کند و خدمتگزار هزینه مصرفی

 

را ارسال می کند.

 

 

7. مرتب سازی

 

 از این طریق مشتری می تواند به مرتب سازی و پالایش منابع بپردازد که این تسهیلات برروی سرورZ است 

 

و اخیرا تعداد کمی از Z سرورها دارای این تسهیلات هستند.

 

 

 

 

 

8. مرور کردن

 

این سرویس بر روی بسیاری از Z  سرورها  وجود دارد و امکان پویش یک  لیست منظم شده از آیتم ها، مثل

 

لیست الفبایی سرعنــوان های موضـوعی یا نویسنـدگان را می دهد. مشتری  Z  همچنین می تواند ازاطلاعات

 

برگشتی استفاده کند بدون اینکه بخواهد دوباره اطلاعات را وارد کند. به طور مثال: در انتخاب یک نویسنـــده

 

خاص کاربر می تواند کتاب هایی را که به وسیله همان نویسنده نوشته شده است را درخواست کند.

 

9. خدمات گسترده

 

 این خدمات که در ویرایش سوم Z وارد شده است عبارتند از:

 

   الف) ذخیره نتایج جستجو برای استفاده های بعدی

    ب ) ذخیره سوال مورد جستجو برای استفاده بعدی

    ج ) سفارش یک آیتم

     د ) روزآمد سازی پایگاه اطلاعاتی

 

10. شرح

 

این تسهیلات نیز بر روی ویرایش سوم نصب شده است. از این طریق مشتری Z  می تواند درمورد پایگاه

 

توضیح بخواهد وخدمات وخصوصیات عمده ای که ازطریق سرورقابل دسترس می باشد را پیدا کند. بطور

 

مثال درمورد خصوصیات پایگاه اطلاعاتی در دسترس، نمایه ها، ویژگیهای خاص، ترکیب رکوردها و...

 

11. خاتمه جلسه

 

این تسهیلات به مشتری Z  یا سرور Z  اجازه می دهد تا برای ختم جلسه اقدام کنند وعلت ختم و پایان جلسه

 

نیز ارائه می شود. به طور مثال : مشکل سیستم، هزینه، تایید امنیتی و غیره

 

 

 کاربردهای Z39 . 50  در کتابخانه

 

1. جستجوی منابع از سایر سیستمها

2. کاربرد در امر فهرستنویسی

3. کاربرد در امانت بین کتابخانه ای

4. کاربرد در اشاعه اطلاعات گزینشی

5. کاربرد در کار با اوپک ها

       6. کاربرد در فهرستگانها(فهرست مشترک)

 

 

 

 

 

 1. جستجوی منابع از سایر سیستم ها

 

یک کاربر( سرویس گیرنده)  Z برای زمان کوتاهی قادر است ساختار چندین کـــاوش را درچندین پایگاه

 

اطلاعاتی از سیستمهای مختلف دنبال کند. رابطهای جستجو با تمام  پایگاههای اطلاعاتی به منظور کاوش

 

سازگار می باشد و امکان جستجو از سیستمهای مختلف را به کاربر می دهد.

 

2. کاربرد در امر فهرستنویسی

 

امکان استفاده ازاستانداردZ 39 . 50   درامر فهرستنــویسی  وجود  دارد. یک فهـرستنـویس قادرخواهد بود از

 

رکوردهای بازیابی شده از پایگاههــای راه دور به عــنوان یک رابط  استانـدارد استفاده نماید. چنانچه کتابی به

 

دست فهـرستنویس برسد به این معناست که کتاب در سیستم ملی نبوده است. در اینصورت فهـرستنویس به سایر

 

سیستمها مراجعه می کند و چنانچه رکـورد را یافت، از طریق Z 39 . 50  آنرا به سیستم خود وارد می کند و     

 

تغییرات مورد نیاز را انجام می دهد.

 

3. کاربرد در امانت بین کتابخانه ای

 

  می توان با استفاده از کاربردهای Z39 . 50  مفهوم جدیدی ازهمکاری میان کتابخانه ها را دریافت که نه تنها

 

  شامل مواد چاپی است، بلکه دستیابی جهانی به اطلاعات است. قوانین و دستورالعمل های تعریف شده استاندارد

 

  Z39 . 50  با سخت افـزارها  و نـرم افزارهای گوناگون کاملا سازگار می باشد. سیستمها با اشتراک گذاشتــن

 

اطلاعات وبا حفظ  رعایت قوانین حاکم برامانت بین کتابخانه ای هم ضامن حفظ سیستم های کتابخانه ای هستند

 

وهم استانداردZ39 .50 را ضمانت می کنند.

 

 4. کاربرد در اشاعه اطلاعات گزینشی

 

 ویرایش سال 95 این استانـدارد به کاربراین امکان را می دهد که جستجـویش را اخص کند و آن را برای خود

 

ذخیره کند. جستجوگر می تواند به طور اتوماتیک، پس از تقاضا  نتایج جستجو را ازطریق فکس یا آدرس پستی

 

الکترونیک خود  دریافت کند. در این راستا کاربر اطلاعات بازیابی شده مناسب را شناسایی کرده و آنها را در

 

پروفایل خود قرار میدهد.

 

 

 

 

5. کاربرد در کار با اوپک ها

 

 استاندارد Z 39 . 50  برای فرد این امکان را فراهم  می آورد تا چندین فهرست را از یک محل با استفاده از

 

 فرامین محلی جستجو کند. برای انجام این کار هر فهرست باید  دارای استاندارد Z 39 .50  نصب شده باشد.

 

 پروتکل موجود  درسایتی که فرامین جستجو از آن استفاده می شود، فرامین را به استاندارد Z39 . 50 ترجمه      

 

می کند. در سیستم دور که  تحت جستجو است، سزویس دهنـده Z 39 . 50  استـانـدارد را به  فرامین آن نظام

 

ترجمه می کند تا جستجو تکمیل و نتایج ارسال شود.

 

 

 6. کاربرد در فهرستگانها(فهرست مشترک)

 

 استاندارد Z39 . 50 ابزاری  کارا جهت تبادل اطلاعات بازیابی شده حاصل از جستجو در فهرستگانهاست.

 

 

    Z39 . 5  و شبکه  وب

 

 

 زمانیکه یک رکورد از طریق URL (یو. آر. ال) بازیابی می شود، Z 39 . 50 خدمت گیرنده یا هرکاربری

 

 که با پایگاههای  اطلاعاتی  کتابخانه ای  ارتباط  پیدا کرده است، می تواند آخرین کاربر اینترنت را شناسایی

 

 کرده و از آن اطلاع  یابد. چنانچه کاربر سیستم مایل باشد  منبع را در اختیار داشته باشد، می تواند  داده های

 

 جاری و بازیابی شده را ذخیره کند.

 

 برای همکاری نزدیکتر بین جستجوگر وب و مشتری Z 39 . 50  توسعه امکانات URL برای Z 39 . 50

 

 ضروری است. طرح  URL برای Z39 . 50 از سال 1995 آغاز گردیده ولی در حال حاضر متوقف شده

 

است. انواع  URL ها  برای Z 39 . 50  وجود دارد. یک  نوع  آن مکانـیزم کاوش کردن کاربـر و مشتری   

 

Z 39 . 50  را فراهم می سازد و نوع دیگر آن به منظور بازیابی اطلاعات بر این اساس ایجاد شده که بتواند

 

  Z39 . 50به عنوان مکانیزم انتقال دهنده استفاده نماید.

 

 

 

 

 

 

 

 

Z39.50  گروه ابزارسازان

 

 

 گروه ابزارسازان Z 39 . 50 عهده دار نظارت و عملکرد استاندارد Z 39 . 50 می باشد. این گروه دو یا سه

 

بار در سال در خصوص اصلاح روشهای این استاندارد جلسه ای تشکیل داده و مذاکره می کنند. اولین اجلاس

 

 این گروه در مارس 1990 در واشنگتـن تشکیل شد و در آن یــازده موسســه آمریکـایی و کتابخانه ملی کانـادا

 

مشارکت داشتند. در طی سخنرانیهای انجام شده 60 شریک اعم از نمایندگان کتابخانه ها، دانشگاهها،فروشندگان 

 

اطلاعات کتابخانه ای ناشرین و فروشندگان سیستمهای اطلاعاتی بدلیل وجود ابزارو امکانات متنوع  و قوی این

 

استاندارد را پذیرفتند.

 

 

 

 برخی از مشکلات Z39 . 50

 

 - عدم استفاده از برخی سرویسهای جدید که در ویرایش 1995 وجود دارد.

 

 - قابلیت کـاوش ضعیف : کلیه عملگـرهای بـولی در پــردازش جـستجـوهای انجام شده فعـال نیستند. همچنین

 سرویس دهنده Z39 . 50 قادر به بازگشت به اسناد قبلی نیست.

 

 - عـدم وجود جزئیات موضوعات بحث شده که به عنوان عمـده ترین ضعف این استانـدارد خوانده می شود و     

 همان عدم امکان دسترسی به جزئیات مورد نظر است.

 

                                                              

 

 

برخی از نرم افزارهای Z39 . 50

                                                                                                                              ZETA  Perl 

ZETA  Proxy

ZETA  Gateway

Zedkit for windows

Zedkit for  UNIX

                                                                                                                                     

 

 

 

 

 

 

 

 

 نتیجه

 

Z 39 . 50   نام  استاندارد  ملی  برای  بازیابی اطلاعات از سیستم های  مختلف کامپیوتری است. در واقع

 

قراردادی که توسط  جامعه کتابخانه ابداع  شده است و بر اساس سیستم  مشتری( سرویس گیرنده )/ خدمتگزار

 

( سرویس دهنده ) کارمی کند و به مشتری اجازه می دهد به جستجو و بازیابی اطلاعات در سرورها بپردازد،

 

 بدون اینکه مشتری ازچگونگی کارکرد خدمتگزار آگاه باشد. سـرویس گیرنـده  ارتباطی را با سـرویس دهنـده

 

 برقرار می کند، رشتـه ای از میانکنش ها را به انجام  می رساند و سپس ارتباط را قطع می کند. یک جلسه با

 

 اتصال سرویس گیرنده به سرویس دهنده و مبادله اطلاعات اولیه با استفاده ازتسهیلات شروع جلسه آغازمیشود.

 

این استاندارد، گستره ای متنوع از شیوه های آمایش نتایج، شامل خدمات مرتب کردن و حذف آن ها را در اختیار

 

سرویس گیرنده ها قرارمی دهد. Z39 . 50 علاوه بر خدمات پایه، دارای تسهیلاتی برای مرور نمایه ها، کنترل

 

دستیـابی و مدـیریت مواد است، و از خدمات گستـرده ای پشتـیـبـانی می کند که امکان ایجـاد گستـره ای وسیع از

 

گسترش ها را فراهم می کند.

 

Z39 . 50   هم از نقطه نظر فنی و هم  به لحاظ  استفاده  گسترده در نظام های کتابخانه ای از اهمیت بسیاری

 

برخوردار است. ازنظر مفهوم، این استاندارد به هیچ رده خاصی از اطلاعات یا هیچ نوع خاصی از پایگاه های

 

اطلاعاتی مرتبط نیست، اما بخش عظیمی از این ابداع بر داده های کتابشناختی متمرکز شده است. این استاندارد

 

جامع و انعطاف پذیر است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کتابنامه

 

    1.آرمز، ویلیام، کتابخانه های دیجیتال، ترجمه زهیر حیاتی، هاجر ستوده0 تهران: نشر کتابدار، 1380.

 

  2. پرتو، بابک، " استاندارد 50/39 Z  پروتکل سیستمهای مرتبط و ایستگاه کاری محقق" ، فصلنامه

اطلاع رسانی، شماره 2،دوره 12، زمستان 1375.

 

    3. خالوئی، مرضیه، استاندارد بازیابی و تبادل اطلاعات: Z 39 . 50 ، نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه

اطلاعات و مدارک علمی ایران، شماره 2، دوره 7، مهر 1386.

 

    4. نعـیمی، شیـلا،  معرفی استاندارد Z 39 . 50  ، نما مجله الکترونیکی  پژوهشگاه اطلاعات . مدارک

علمی ایران ، شماره 1، دوره 7، فروردین 1386.

 

 

 

 

                

عنوان تحقیق:   استاندارد Z39 . 50   ،  مربوط به درس ذخیره و بازیابی اطلاعات (دکتر نوروزی) ،   فریده خرامین

 

 

 چکیده

 

استاندارد Z39 . 50 ، نام یک استاندارد ملی و توافق نامه ای برای بازیابی اطلاعات از سیستم های مختلف

 

کامپیوتری است که درتبادل و بازیافت انواع مختلف اطلاعات نظیرمتن، تصویر و چند رسانه ای ها دریک

 

محیط شبکه ناهمگن به کاربرده می شود و به عنوان یک پروتکل شبکه، کنترل مجموعه ای ازقـوانین منظم

 

، فرمت ها و روش های استفاده شده بوسیله کامپـیـوترها و تاثیــرمتقـابل آنها با یکــدیگررا برعهده دارد. این

 

استانــــدارد به یک رایانه (سرویس گیرنده) امکان می دهد به جستجو و بازیابی اطلاعات در رایانه ای دیگر

 

 (سرویس دهنده) بیردازد و در درجه اول برای جستجو درفرمت مارک استفاده می شود اگر چه تنها منحصر

 

به این فرمت نیست. از نظر فنی Z39 . 50   قــوانینی را مشخص می کند که اجازه جستجوی اطلاعات را

 

دررایانه دیگر به یک رایانه و بازیابی پیشینــه های یافت شده را می دهد.Z39. 5.    عمدتا برای عملکـرد

 

داخلی سیستم های مختلف رایانه ای استفـاده می شود.Z39 . 50   هم از نقطه نظر فنی وهم به لحاظ استفاده

 

گسترده در نظام کتابخانه ای از اهمیت برخوردار است.

 

 

  مقدمه

 

 با افزایش فزاینده تعـداد مدارک، نیاز به استانــدارد سازی قالب و پیشینه ها اهمیت پیدا می کند. به منــظور

 

سهولت بازیابی اطلاعات نیازبه یک پروتکل ارتباطی می باشد که متعـلق به کسی نبوده و براساس استاندارد

 

تهیه باشد.

 

-  Z39 .50 یک استانـدارد اساسی است که به هـیچ رده خاصی ازاطلاعـات یا هیچ نوع خاصی از پایگاه

 

اطلاعاتی مرتبط نیست اما تاکید آن بر اطلاعات کتابشناختی می باشد.

 

- استاندارد Z 39 . 50 توافق نامه ای برای اتصال داخلی سیستم های بازمی باشد و تعیین می کند که چگونه

 

یک سیستم می تواند با سایر سیستم ها برای جستجو در پایگاههای اطلاعاتی و دریافت رکوردها فعال باشد.

 

- Z39 . 50  یک توافق نامه و مجموعه ای از قوانین است که ارتباطات را تسهیل می کند. برای اینکه دو

 

 

 

سیستم  قادر باشند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند زبان آنها باید مشترک باشد. این استاندارد در واقع پروتکلی

 

برای بازیابی اطلاعات است.

 

- Z39 . 50   به استفاده کنندگان یک سیستم این امکان را می دهد، تا با یک سیستم کامپیوتر دیگر ارتباط

 

برقرار کنند و اطلاعات را جستجو نمایند و درصورت لزوم به سیستم خود منتقل کنند و این مستلزم این است

 

که کامپیوتر طرف مقابل هم Z39 . 50  را داشته باشد. در جستجو از طریقZ39 . 50  احتیاجی به آشنایی

 

 با سیستم طرف  مقابل  نیست، سیستم Z39 . 50   خود همه چیز را به زبان سیستم  تبدیل می کند و امکان

 

انتقال اطلاعات را فراهم می سازد.

 

- استاندارد Z39 . 50  به عنوان رابط بین کتابخانه ها بسیار مهم و قوی عمل می کند و بسیاری از سرویس

 

های مختلف  کتابخانه ای را پشتیبانی و حمایت می کند.

 

- Z39 . 50   استانداردی جهت جستجوی فهرستبرگه های کتابخانه های دیگر و سایر پایگاههای اطلاعاتی

 

بر مبنای استراتـژی  جستجوی  شخصی و بازیابی آن بر روی کامپیوتر شخصی می باشد و شامل مجموعه

 

قوانینی است که این ارتباطات را تسهیل می نماید.

 

- استاندارد Z39 . 50  مجموعه دستورالعملهایی است که خدمت گیرندگان برای برقراری ارتباط با یکدیگر

 

ملزم  به رعایت آن هستنـد. این دستــورالعمـلها به ما کمک می کنند تا سیستم  خدمت گیــرنده به جستجـو یا

 

بازیابی اطلاعات از سیستم خدمت دهنده بیردازد.

 

 

 

 کاربردهای Z39 . 50  در کتابخانه

 

1. جستجوی منابع از سایر سیستمها

2. کاربرد در امر فهرستنویسی

3. کاربرد در امانت بین کتابخانه ای

4. کاربرد در اشاعه اطلاعات گزینشی

5. کاربرد در کار با اوپک ها

       6. کاربرد در فهرستگانها(فهرست مشترک)

 

 

               

 

   موضوع تحقیق: استاندارد ISO 2709  

 

 

درس تکنولوژی اطلاعات دکتر حمیدی – فریده خرامین

 

 

 چکیده

 

یکی از استانداردهایی که برای مبادله اطلاعات پایگاههای اطلاعاتی رواج فراوان یافت ایزو 2709 بود

 

با آمدن این استاندارد، اطلاعات پایگاههای اطلاعاتی مختلف می توانستند به شکلی خاص تبدیل شده و به

 

سیستم های دیگر ارسال شوند.

 

ISO 2709، استانداردی برای توصیف کتابشناختی، تحت عنوان" قالبی برای تبادل اطلاعات کتابشناختی

 

بر روی  نوار مغناطیسی" است که آن تامین می شود از طریق کمیته فنی برای اطلاعات و مدارک.

 

 

  مقدمه

 

یکی ازبحث های تکنولوژی، بحث استانداردها می باشد. امروزه با افزایش فزاینده تعداد مدارک،کتابخانه ها 

 

ازاستانداردها غافل نمانده و نیاز به استاندارد سازی قلب و سازماندهی پیشینه ها اهمیت پیدا می کند.

 

در نرم افزارهای کتابخانه ای  برای تبادل اطلاعات، قالب فایل استانداردی بنام ISO 2709 وجود دارد

 

که در صورت تبدیل یک  یا چند رکورد اطلاعاتی به این قالب، می توان آنها را به نرم افزارهای

 

کتابخانه ای که از استاندارد مورد اشاره بهره می برند، انتقال داد.

 

کاربرد استاندارد

 

دلایل مهمی وجود دارد که چرا از استانداردها استفاده می شود که مهمترین آنها بدین شرح است:

 

1-               یک استاندارد ابزاری دقیق و عملی برای برقراری ارتباط میان کامپیوترها  می باشد.

 

2-               وجود یک استاندارد فرایند کاوش را آسانتر می نماید.

 

3-               استاندارد کاربر را قادر می سازد که بجای صدها رابط کاربر، سیستمهای نرم افزاری ناسازگار یک

 

رابط کاربر را مورد استفاده قرار دهد.

 

 

 

4-               با توجه به اینکه شبکه ها از مهمترین مسائلی هستند که کتابداران و اطلاع رسانان در عص حاضر با

 

     آن روبرو هستند و همچنین نیاز به اشتراک گذاشتن اطلاعات وجود یک استاندارد یک ضرورت است.

 

5-               امروزه نیاز به فرم جدیدی از همکاری بین کتابخانه ای احساس می شود. در این مفهوم همکاری بین

 

     کتابخانه ای نوعی دستیــابی جهــانی به اطلاعات مد نظر است و وجود استــاندارد در این خصــوص

 

     راهگشاست.

 

6-               وجود استاندارد کاربران را قادر میسازد که بدون یادگیری زبان تجسس هرسیستم خاص،جستجوهایی

 

را از چندین سیستم مختلف اجرا نمایند.

 

7- استاندارد تضمینی جهت انتقال روشن و شفاف اطلاعات است.

 

7-               استاندارد امکان بازیابی اطلاعات مورد نیاز از سیستم های کاملا متفاوت و انتقال آن به سیستم دیگر

 

را فراهم می سازد.

 

 

کاربرد استانداردها در کتابخانه ها

 

کاربرد الگوهای هماهنگ و استاندارد در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی کشور به ویژه در زمینه

 

ذخیره و بازیابی اطلاعات برای درمان مشکل جدایی نهادهای اطلاع رسانی کشور و تسهیل دسترسی به

 

منابع آنها از مدتها پیش آغاز شده است.

 

الف) استاندارد ISO 2709

ب)استاندارد   Tag Format

 ج) استاندارد   Mark Format

 

الف) استاندارد9 ISO 270

 

تاریخچه

 

یک قالبی برای تبادل اطلاعات کتابشناختی که در سال 1960 تحت سرپرستی و مدیریت هنریت آورام

 

از کتابخانه کنگره برای کدگذاری اطلاعات چاپی کارتهای کتابخانه ایجاد شد و توسعه یافت. اولین بار

 

 

بعنوان باربعنوان ANSI  استاندارد  Z39 . 50 بوجود آمد که یکی از اولین استانداردها برای فناوری

 

اطلاعات که تحت عنوان " قالب تبادل اطلاعات " نامیده شد.

 

آخرین ویرایش از آن استاندارد ( ISSN: 1041-5653)Z39 . 50 – 1994 بود که استاندارد فعلی

 

 ISO 2709 که در سال 1996 بوجود آمده جایگزین استاندارد  Z39.50  در سال 1994 شده است.

 

 

کاربرد استاندارد ISO 2709

 

در نرم افزارهای کتابخانه ای برای تبادل اطلاعات، قالب فایل استانداردی تحت عنوان ایزو 2709  وجود

 

دارد که در صورت تبدیل یک یا چند رکــــورد اطلاعاتی به این قالب، می توان آنها را به نرم افـــزارهای

 

کتابخانه ای که از استاندارد مورد اشاره بهره می برند، انتقال داده به عنوان مثال، اگر چند رکورد را در

 

فایلی با آرایش ISO 2709 داشته باشیم، می توان بدون ورود مجدد اطلاعات، رکوردهای مورد نظر را

 

به بانک اطلاعات دیگر وارد نماییم. از این امکان، برای دریافت و انتقال اطلاعات از یک نرم افزار به

 

یک نرم افزار دیگر، استفاده می شود. در واقع توسط این روش، ورود اطلاعات که کار وقت گیری است

 

حذف می گردد.

 

در زیر چند منبع برای تهیه ورودی استاندارد ISO 2709  از رکوردها آورده شده است:

 

1.                نرم افزارهای مختلف کتابخانه ای:

 

توسط هر یک از نرم افزارهای کتابخانه ای می توان از رکورد ( ی/های) آن ISO تهیه نمود و آنها را

 

به بانک اطلاعات نرم افزار مورد نظر وارد نمود.

 

2.               لوح فشرده (CD) کتابشناسی ملی ایران:

 

بانک اطلاعاتی کتابشناختی ملی ایران محصول کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران است که دارای بیش

 

000/400 عنوان اطلاعات کتابشناختی کتب فارسی موجود در کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران

 

است.

 

 

 

 

مشخصه های استاندارد ISO 2709

 

 

1-               تگ 2;  در این استاندارد هر فیلد باید دارای یک شماره 3 رقمی باشد.

 

2-               فیلدها می توانند تکرار شوند.

 

3-               هر فیلد می تواند به زیر فیلدهای دیگر شکسته شود.

 

4-               سایز کامل رکورد نباید از 99999 بیشتر باشد.

 

5-               این استاندارد برای خوانده شدن توسط ماشین طراحی شده و تفسیر آن به عهده سیستم دریافت کننده

 

  است.

 

ساختاار رکورد  ISO 2709

 

رکورد ایزو 2709 دارای)4( ساختار می باشد:

 

Leader.1: محل ذخیره سازی اطلاعات مربوط به رکورد

Record Directory.2: نشان دهنده فیلدهای ذخیره شده در رکورد

Control Fields.3: محل ذخیره سازی فیلدهای کنترلی

Variable Fields.4: محل ذخیره سازی داده ها

 

 

انواع فیلد در رکورد ISO 2709

 

1-               فیلد تعیین کننده رکورد: تخصیص و تشخیص رکورد توسط سازمانی که رکورد را ایجاد کرده می

 

باشد. فیلد تعیین کننده رکورد برچسب 001 دارد.

 

2-               فیلدهای ذخیره: فیلدهای ذخیره شده تهیه میکنند داده هایی که ممکن است در فرآیند رکورد مورد نیاز

 

3-               باشند. فیلدهای ذخیره شده معمولا یم برچسب بین   ZZZتا OAA و  010 - 999 هستند . فیلدهای

 

4-               کتابشناختی شامل داده و یک فیلد مجزا (  ISO 646 از ISO 2) هستند. آنها همچنین می توانند

 

زیر بخش های مجاز را داشته باشند.

 

 

 

 

 

 

نتیجه

 

در نهایت می توان گفت که هدف اصلی استاندارد ISO 2709 ، فراهم کردن امکان تبادل اطلاعات بین

 

سیستم های کتابخانه ای می باشد.

 

-                    استاندارد ISO 2709  ساختار رکورد را تعریف می کند.

-                    طول رکورد ISO 2709 بمنظور صرفه جویی در حجم رکورد بصورت متغیر تعریف شده استو

-                    رکورد  ISO 2709 به صورت Text می باشد.

-                    فیلدها به صورت عددی تعیین می شوند.

-                    تعیین محتوای رکورد به عهده استفاده کننده است.

 

 

ب) استاندارد Tag Format

 

استانداردی است که در کتابخانه کنگره آمریکا از آن استفاده می شود. برای تهیه اطلاعات طبق این استاندارد،

 

می توان از CD-Marcا، که حاوی بیش از 000/000/5 رکورد است و یا از طریق شبکه Internet  و

 

متصل شدن به سایت کنگره و جستجو و ذخیره اطلاعات مدارک در فایل استفاده نمود.

 

پس از فراگیر شدن شبکه جهانی اینترنت، کتابخانه آمریکا بمنظور اشاعه اطلاعات از تولید CD های مارک

 

خودداری کرده و اطلاعات خود را در این شبکه در اختیار کاربران قرار داده است. لذا هر کس از هر جای

 

دنیا می تواند با استفاده از این شبکه وارد سایت کتابخانه کنگره شده و مدرک مورد نظر را جستجو نماید و

 

نتیجه جستجو را به صورت Marc Format  در یک فایل HTML  ذخیره نماید و سپس فایل مذکور را به

 

نرم افزار جامع کتابخانه انتقال دهد.

 

ج) استاندارد Marc Format

 

 کتابخانه های مختلف همانند کتابخانه ملی پزشکی آمریکا ، به منظور اشاعه اطلاعات، بانک اطلاعات

 

تهیه شده را از طریق اینترنت در اختیار کاربران قرار می دهند. پس از جستجو در اطلاعات کتابخانه ملی

 

پزشکی آمریکا و ذخیره نتیجه جستجو با قالب  Marc Format  ، در یک فایل HTML ، می توان

 

اطلاعات مورد نظر را به بانک اطلاعات نرم افزار کتابخانه منتقل نمود.

 

 

 

 

کتابنامه

 

1.                خالویی، مرضیه، استاندارد بازیابی و تبادل اطلاعات: Z39.50  ، نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران، شماره 2، دوره 7، مهر 1386.

2.                قنبری پور، امان اله، معرفی فهرستگان منابع لاتین.

3.                گنجی، علرضا، افقهایث نوین سازماندهی دانش در تعامل با محیط الکترونیکی، فصلنامه اطلاع رسانی، 19(4 و 3).

4.                محمدی فر، داود، آشنایی با نرم افزارهای کتابخانه ای، تهران: چاپار، 1384.

5.                Iso 2709[on line] Available: www.wikipedia.org.