1. مقدمه
پيدايش و توسعه‌ جوامع اطلاعاتي يكي از پيامدهاي صنعتي شدن مي‏باشد (Katsirikou & Sefertz, 2000). با وجود تنوع در اشكال مختلف رسانه‏ها و محمل‌هاي اطلاعاتي در سطوح محلي، ملي و بين‏المللي، دسترسي، تبادل و استفاده از اطلاعات گوناگون نسبت به زمان‌هاي گذشته آسان‌تر شده است. در جوامع اطلاعاتي، افراد خود را عضوي از يك نظام اطلاعاتي باز مي‏دانند كه از لحاظ موقعيت جغرافيايي و سازماني، محدود نيستند (p. 705). طبق اظهارات «پراتون»، در 25 سال اخير، رشد آموزش از راه دور سريع‌تر از ديگر اشكال آموزشي بوده است (Perraton, 2000).
از عوامل مؤثر در رشد اين نوع روش آموزشي منافع اقتصادي، انعطاف‏پذيري و حذف بُعد مسافت را مي‏توان نام برد. در روش آموزش از راه دور، نيازي به ساختمان‌هاي فيزيكي براي ارائه‌ خدمات آموزشي نمي‏باشد. اساتيد و مربيان نيز در اين روش- در مقايسه با روش‌هاي سنتي- فرصت بيش‌تري دارند و افراد بيش‌تري را تحت تعليم قرار مي‏دهند (Dodds et al., 1972).
در اين نوع شيوه‌ آموزشي هر فرد در هر رشته‌ تحصيلي و هر شغلي مي‏تواند در زمان و مكان دلخواه، آموزش ببيند بدون اين كه مجبور به ترك محل كار يا منزل براي كسب آموزش باشد. اين روش، نياز فراگيراني را كه در فواصل دور پراكنده‏اند تأمين مي‏كند.
آموزش از راه دور بر همه‌ سيستم‏هاي اطلاعاتي و خدماتي كه از آن پشتيباني مي‏كنند اثر گذاشته است. خدمات كتابداري و اطلاع‏رساني نيز از پيامدهاي ناشي از اين نوع روش آموزشي بي‏بهره نبوده است (Watson, 1999). با تغيير در نوع روش‌هاي آموزشي، نقش مراكز آموزشي از قبيل كتابخانه‏ها و به تبع آن نقش كتابداران نيز دچار تحول و دگرگوني مي‏گردد.

2. آموزش از راه دور در گذر زمان
آموزش از راه دور پديده‌ جديدي نيست. از دهه‌ 1800 به بعد، دانشگاه‌ها در راه ايجاد امكانات لازم براي اين نوع روش آموزشي كوشيده‏اند (Garrison et al. 2000). سازماندهي دوره‏هاي آموزشي مكاتبه‏اي به گونه‏اي كه استاد و دانشجو از طريق مكاتبه با هم در ارتباط باشند، اولين شكل آموزش از راه دور بود. سازوكار آموزش مكاتبه‏اي به اين ترتيب بود كه در آن، اساتيد از طريق نوشتاري تدريس مي‏كردند، و مطالب مورد نياز براي يادگيري را از طريق پستي براي فراگيران ارسال مي‌نمودند. در اين روش آموزشي، دانشجويان با خواندن مطالب ارسال‌شده، تعليم مي‏ديدند (Grimes, 1992).
با ظهور فناوري مواد ديداري– شنيداري، آموزش از راه دور شكل جديدي به خود گرفت. اساتيد، برنامه‏هاي آموزشي خود را در تلويزيون يا شبكه‏هاي راديويي اجرا مي‏كردند. توسعه‌ فناوري ارتباط از راه دور باعث ايجاد تعامل بين دانشجويان آموزش از راه دور شد. ارتباطات دو طرفه‌ صوتي بين استاد و دانشجو و همچنين كلاس‌هايي كه از طريق ارتباطات ويديويي به صورت محاوره‏اي برگزار مي‏شد به آنان امكان مي‏داد كه همانند يك گروه بحث كوچك، به تبادل اطلاعات بپردازند. يكي از محدوديت‌هاي اين روش، محدوديت مكاني و زماني موجود براي دانشجو در امر آموزش بود (Jeffres, n.d.).
اينترنت و خصوصاً وب با بالاترين توان در جستجو و بازيابي اطلاعات، جديدترين و پركاركردترين وسيله‌ آموزش از راه دور مي‏باشد. وب ابزاري مستقل است كه به وسيله‌ آن دانشجويان و اساتيد مي‏توانند در هر زمان و مكان، فرآيند آموزش را دنبال كنند. پست الكترونيكي يك روش سريع براي ايجاد ارتباطات در دوره‏هاي مكاتبه‏اي مي‏باشد.

3. مزاياي آموزش از راه دور
آموزش از راه دور در مقايسه با روش سنتي آموزش، نياز به مکان‌هاي فيزيکي و برنامه‌هاي آموزشي محدود به دوره‌هاي زماني مشخص ندارد . در اين نوع شيوه‌ آموزشي، امکان يادگيري مادام‌العمر بدون محدوديت مکاني و زماني براي هر فرد وجود دارد. در آموزش از راه دور، مسائل و مشکلات مربوط به کمبود اساتيد مجرب و فضاي آموزشي مناسب- آن‌گونه که در روش سنتي مطرح مي‌باشد- رفع شده است. در اين شيوه با به‌کارگيري امکانات پيشرفته در کتابخانه‌هاي ديجيتالي و جستجو در سايت‌هاي مختلف در حين مطالعه، در وقت و هزينه صرفه‌جويي مي‌شود. همچنين فراگيران در انتخاب روش دلخواه يادگيري از بين انواع مختلف روش‌هاي آموزشي آزادند. با به‌کارگيري روش آموزش از راه دور، فرايند پژوهش در جامعه به دليل محور واقع‌شدن يادگيرنده در فرايند آموزش و کنجکاوي هاي او در جهت رفع نيازهاي اطلاعاتي خويش، توسعه مي‌يابد (بهشتي، 1383).

4. خدمات مرجع در گذر زمان
تا قبل از سال 1927[1] و پيدايش امانت بين‌كتابخانه‌اي در كتابخانه‌ها، ارائه‌ خدمات مرجع به روش سنتي منحصر به جستجوي اطلاعات در بين منابع اطلاعاتي موجود در كتابخانه‌اي بود كه مراجعه‌كننده براي رفع نيازهاي اطلاعاتي خود به آن مراجعه مي‌كرد. بي‌اطلاعي از وجود منابع اطلاعاتي موجود در كتابخانه‌هاي ديگر، از جمله مشكلاتي بود كه در آن زمان‌ها مطرح بود (Tenopir, 2001). از سال 1927 به بعد و با پيدايش خدمات امانت بين‌كتابخانه‌اي و تحويل مدرك، و تهيه‌ فهرست‌هاي مشترك در كتابخانه‌ها اين مشكل تا حدي برطرف گرديد. از اواسط دهه‌ 1990 با پيدايش فهرست‌هاي درونخطي[2] و توسعه‌ استفاده از وب جهانگستر و فناوري‌هاي نوين ارتباطي، نقش كتابداران نيز دچار تحول گرديد، به گونه‌اي كه از حالت ايستا كه در آن ارائه‌ خدمات مرجع منوط به مراجعه‌ مستقيم فرد به كتابدار و جستجوي كتابدار براي يافتن پاسخ مناسب در بين منابع اطلاعاتي موجود در كتابخانه‌ خويش بود، خارج گرديد و به صورت پويا درآمد (Gandhi, 2003). بنابراين، ارتباط مراجعه‌کننده با کتابدار در محيط مجازي امکانپذير شد و به تبع آن با استفاده از فناوري‌هاي نوين، جستجو، بازيابي و ارسال منابع اطلاعاتي به مراجعه‌کنندگان کتابخانه‌ها بُعد جهاني پيدا کرد.
برخي از كتابداران مرجع دانشگاهي، ظهور فناوري‌هاي جديد در عرصه‌ خدمات مرجع را در بيشتر بخش‌هاي كار مرجع، يك موهبت الهي و گاهي هم بسيار جالب توصيف كرده‌اند. آن‌ها اظهار داشته‌اند كه با وجود فناوري‌هاي جديد، احتمال يافتن پاسخ مناسب افزايش يافته است. همچنين گفته‌اند كه ساعات زيادي را در ارزيابي منابع الكترونيكي جديد صرف كرده و همگام با تغييرات موتورهاي جستجو و عملكرد سامانه‌هاي سازگار با فناوري جديد، پيش رفته‌اند (Tenopir, 2001).
لازمه‌ ارائه‌ خدمات مرجع در عصر حاضر، آگاهي و آشنايي كتابدار مرجع با انواع سامانه‌هاي اطلاعاتي، فناوري‌هاي موجود، منابع اطلاعاتي و روش‌هاي تهيه و توزيع اطلاعات به شيوه‌ الكترونيكي، محمل‌هاي اطلاعاتي، و ابزارهاي جستجوي اطلاعات مي‌باشد (Gandhi, 2003).

5. آموزش از راه دور، كتابخانه‌ها و كتابداران ديجيتالي
آموزش از راه دور بدون وجود كتابخانه‌هاي ديجيتالي ناممكن است (Faulhaber, 1996). كتابخانه‌هاي ديجيتالي كتابخانه‌هايي هستند كه در آن‌ها تعداد زيادي از استفاده‌كنندگان با پراكندگي جغرافيايي وسيع، مي‌توانند به محتواي منابع اطلاعاتي در اشكال گوناگون الكترونيكي (از قبيل تصاوير، ‌متون، نقشه‌ها، اصوات، فيلم‌ها، كاتالوگ‌هاي تجاري، ‌مجموعه اطلاعات علمي، تجاري، دولتي، فرامتن‌ها و فرارسانه‌ها) دست يابند (Yerky & Jorgensin, 1996). بررسي متون نشان مي‌دهد كه در عصر ارتباطات و فناوري اطلاعات، در تعريف كلي از مفهوم كتابدار مرجع، در عصر حاضر تفاوتي بين كتابدار مرجع و كتابدار ديجيتالي[3] وجود ندارد و هر آنچه كتابدار در محيط الكترونيكي انجام مي‌دهد، خود نوعي كار مرجع محسوب مي‌شود. در اين زمينه «سرينيواسولو» مي‌‌گويد: « در دنياي ديجيتالي، مفاهيمي از قبيل كتابدار مرجع و کتابدار مجازي[4]، به مفهوم كتابدار ديجيتالي افزوده خواهند شد» (Sreenivasulu, 2000).
كتابدار ديجيتالي يا كتابدار محيط ديجيتالي، فردي توانا در مديريت حجم عظيم داده‌ها، حفاظت مجموعه‌هاي منحصر به فرد، فراهم آوردن امكان دسترسي سريع به اطلاعات، تسريع تبادل اطلاعات در بيش از يك مكان، توسعه‌ مكان‌هاي آموزشي نامتمركز، و حفظ حقوق صاحبان آثار مي‌باشد (Husler, 1996).
به‌کارگيري کتابداران در آموزش از راه دور، آشنايي آن‌ها با فناوري‌هاي رايانه‌اي و اينترنتي به عنوان استفاده‌کنندگان باسابقه از اين ابزارها، آگاهي از قوانين حق مؤلف، نحوه‌ بهره‌گيري از فناوري‌هاي نوين، چيره‌دستي در مبادله‌ منابع اطلاعاتي از طريق خدمات امانت بين کتابخانه‌اي و تحويل مدرک، و تخصص آن‌‌ها در زمينه‌ سازماندهي منابع اطلاعاتي مي‌باشد. همچنين نبايد فراموش کرد که دوره‌هاي آموزشي در دانشگاه‌ها، صرفنظر از نحوه‌ ارائه‌ آن‌ها، براي رشد و توسعه هنوز نيازمند منابع کتابخانه‌اي مي‌باشند (Zastrow, 1997).

6. كتابداران مرجع: رابط بين منابع اطلاعاتي و استفاده‌کنندگان
كتابداران مرجع در برگزاري دوره‌هاي آموزش از راه دور نقشي سازنده دارند. يكي از زمينه‌هاي كاري آن‌ها در برگزاري دوره‌هاي مذكور، حل مشكل دسترسي فراگيران به منابع ذخيره مي‌باشد. منابع ذخيره منابعي هستند كه استاد در طي يك دوره‌ آموزشي، فراگيران را به مطالعه‌ آن‌ها (كه در كتابخانه‌ متولي دوره‌هاي آموزشي موجود است) ارجاع مي‌دهد. اين منابع شامل منابع مربوط به دروس قابل ارائه بر طبق سرفصل‌هاي تعيين‌شده، نمونه‌ سؤالات امتحاني، ‌مقالات، و... مي‌شود و برخي از آن‌ها به صورت الكترونيكي و برخي نيز چاپي مي‌باشند. كتابدار مرجع منابع چاپي ذخيره را اسكن مي‌كند و تبديل به منابع الكترونيكي مي‌نمايد و امكان دسترسي به اين نوع منابع را همزمان با ديگر منابع الكترونيكي موجود در كتابخانه فراهم مي‌آورد. براي استفاده از منابع اطلاعاتي موجود در كتابخانه، كتابدار به هر فراگير دوره‌هاي آموزش از راه دور نام كاربري[5] و كلمه‌ عبور[6] اختصاص مي‌دهد. به اين ترتيب فقط افرادي كه عضو كتابخانه هستند مجاز به دسترسي به منابع كتابخانه خواهند بود. همچنين كتابدار در رابطه با بود يا نبود منابع اطلاعاتي قابل ارائه در دوره‌هاي آموزش از راه دور در كتابخانه، قبلاً هماهنگي‌هاي لازم را با اساتيد به عمل مي‌آورد (Gandhi, 2003).
كتابداران ديجيتالي در ارتباط تنگاتنگ با اعضاي هيئت علمي برگزاركننده‌ دوره‌هاي آموزشي كار مي‌كنند. آن‌ها به عنوان مشاوران فناوري در محيط‌هاي الكترونيكي با اساتيد همكاري مي‌كنند تا آن‌ها را از لحاظ قابليت استفاده و دسترس‌پذيري همگاني آن دسته از منابع اطلاعاتي كه توسط آن‌ها به فراگيران توصيه شده، مطمئن سازند (Zastrow, 1997). آن‌ها به اساتيد كمك مي‌كنند تا با آگاهي از شرايط استفاده‌ قانوني از منابع الكترونيكي موجود در وب و دادن ارجاعات با رعايت قانون حق مؤلف، وظيفه‌ آموزشي خود را به نحو احسن به انجام رسانند (Zastrow, 1997; Lebowitz, 1997).

7. مصاحبه‌ مرجع در آموزش از راه دور و نقش كتابداران
«مصاحبه‌ مرجع فرآيندي است كه بين كتابدار و جويندۀ اطلاعات رخ مي‌دهد تا نياز اطلاعاتي جوينده، به روشني درك شود» (Zick, 2000). در آموزش از راه دور، بُعد مسافت در مصاحبه‌ مرجع سبب مي‌شود كتابداران در تعيين نيازهاي اطلاعاتي فراگيران - در مقايسه با روش ارتباط رودررو_ دچار مشكل شوند. در اين شيوه‌ آموزشي كتابداران مجبورند به جاي ارتباط رودرو با مصاحبه‌شونده و درك نياز اطلاعاتي او از طريق ارتباط مستقيم، به كمك رسانه‌هاي ارتباطي از قبيل پست الكترونيكي، گفتگوي اينترنتي[7]، نمابر، تلفن و در برخي موارد تلفن رايگان[8] نيازهاي اطلاعاتي استفاده‌كنندگان را درك كنند (Gandhi, 2003). استفاده از پست الکترونيکي و گفتگوي اينترنتي از متداول‌ترين روش‌هاي برقراري ارتباط مصاحبه‌کننده با مصاحبه‌شونده در سايه‌ فناوري‌هاي نوين مي‌باشد .
پست الكترونيكي به عنوان ابزاري براي انجام مصاحبه‌ مرجع در عصر جديد كاربرد دارد. طبق تحقيقي كه در سال 2000 توسط «انجمن كتابخانه‌هاي دانشكده‌اي» صورت گرفته، در بين كتابخانه‌هاي پاسخگو به پرسش‌هاي پژوهش مذكور، 86 درصد از پست الكترونيكي و 81 درصد از تلفن براي انجام مصاحبه‌ مرجع استفاده كرده‌اند. در زمينه‌ ارائه‌ خدمت از طريق پست الكترونيكي توسط كتابخانه‌ها، «ليپو» بر طبق گزارش‌هايي كه كتابخانه‌هاي ارائه‌دهنده‌ اين نوع خدمت عنوان كرده‌اند، استفاده از آن را براي انجام فرايند مصاحبه‌ مرجع فراگير نمي‌داند (Lipow, 1999) و به نقل از كتابداران اين كتابخانه‌ها، مواردي را كه از اين طريق پاسخ داده مي‌شود بسيار كم ارزيابي مي‌كند. او علت اين امر را بي‌اطلاعي كاربران از وجود چنين خدماتي در كتابخانه‌هاي متولي و همچنين نياز به كاربرد سريع اطلاعات مورد نياز مي‌داند كه در اين نوع خدمات‌‌دهي، نياز به زمان براي دريافت پاسخ، بيش‌تر احساس مي‌شود.
علاوه بر موارد ذكرشده توسط «ليپو»، از جمله كاستي‌هايي كه در مورد استفاده از پست الكترونيكي و همچنين گفتگوي اينترنتي به شيوه‌ نوشتاري و بدون استفاده از علائم ويژه[9] مطرح مي‌شود، اين است كه در اين روش‌هاي ارتباطي، عدم استفاده از مهارت‌هاي غيركلامي از قبيل تغيير در تُن صدا، حالات چهره، حركات دست و ...
- آنگونه كه در مصاحبه‌ مرجع به روش سنتي مطرح است- باعث مي‌شود كه در فرايند درك صحيح نياز اطلاعاتي مصاحبه‌شونده، دچار مشكل شويم (Ronan, 2003). در مبحث زيرين، برخي از روش‌هايي را كه كتابداران مرجع مي‌توانند به منظور رفع كاستي‌هاي ذكر شده براي انجام مصاحبه‌ مرجع موفق، به كار برند ذكر شده است.

8. گفتگوي اينترنتي و مصاحبه‌ مرجع
گفتگوي اينترنتي يكي از روش‌هاي برقراري ارتباط با فراگيران از راه دور مي‌باشد. روش مذكور براي كتابدار مرجع اين فرصت را فراهم مي‌آورد كه مصاحبه‌ مرجع را به صورت زنده و از راه دور اجرا كند. كتابدار، نيازهاي واقعي را روشن و مشخص مي‌كند، مدارك را تهيه مي‌نمايد و براي فراگير ارسال مي‌كند و همزمان، از رضايت يا نارضايتي مصاحبه‌شونده از نتيجه‌ كار، جويا مي‌شود (Patterson, 2001).
در مصاحبه‌ مرجع به روش سنتي از علائم حركتي و حواس بينايي و شنوايي براي برقراري ارتباط بين مصاحبه‌شونده و كتابدار مرجع استفاده مي‌گردد. در غياب استفاده از چنين علائم ارتباطي در محيط‌هاي الكترونيكي، ارتباط كتابدار با فراگير دچار تغييرات مي‌شود و كندتر و مختصرتر از روش سنتي صورت مي‌گيرد. استفاده از علائم ويژه براي بيان احساسات و عواطف در هنگام مصاحبه‌ مرجع بين دو طرف، در رفع مشكل مذكور مي‌تواند كارساز باشد (Crossfield, 2001; Ronan, 2003). مطلوب‌ترين حالت در گفتگوي اينترنتي زماني است كه فراگير، نتيجه‌ مرور[10] كتابدار بر روي منابع اطلاعاتي را در صفحه‌ رايانه‌ خود مشاهده كند. بنابراين كتابدار مي‌تواند در حين برقراري ارتباط همزمان با فراگير، تأکيدات و احساسات خود را با استفاده از علائم ويژه و برخي روش‌هاي ديگر به فراگير منتقل كند. مثلاً براي توجه بيش‌تر به برخي قسمت‌هاي متن مي‌توان از روش پررنگ‌كردن واژه‌‌ها استفاده كرد. همچنين كتابدار مي‌تواند احساسات خود را با استفاده از رنگ‌ها، حروف بزرگ و فونت‌هاي مختلف (به جاي تغييرات تن صدا كه در روش مصاحبه‌ سنتي متداول است) بيان كند (Viles, 1999).
اين روش‌ها كتابدار را قادر مي‌سازند فرايند مصاحبه در محيط‌هاي الكترونيكي را با عملکردي مشابه محيط‌هاي سنتي، شبيه‌سازي كند.
بررسي انجام‌گرفته درباره‌ استفاده از گفتگوي اينترنتي براي پاسخگويي به سؤالات فراگيران از راه دور در دانشگاه لاتروب[11] (Porter, 2003) كه به صورت يك دوره‌ آزمايشي براي دانشجويان پرستاري برگزار شد نشان داد كه گفتگوي اينترنتي زماني مفيد واقع مي‌شود كه از كتابداران موضوعي براي انجام گفتگو استفاده شود. اين در حالي است كه كتابداران موضوعي در اين پژوهش، وقت خود را باارزش‌تر از آن دانسته‌اند كه آن را صرف پاسخگويي به سؤالات تكراري كنند. در اين تحقيق استفاده از پرسش و پاسخ‌هاي متداول[12] براي پاسخگويي به سؤالاتي كه مرتباً پرسيده مي‌شوند (مثلاً سؤالاتي درباره‌ نحوه‌ تحويل مدرك و سؤالات عمومي) پيشنهاد شده است. همچنين استفاده از پست الكترونيكي براي سؤالات مرجع عمومي در نظر گرفته شده و فقط سؤالاتي كه نياز به كتابدار متخصص موضوعي براي پاسخگويي دارند، از طريق گفتگوي اينترنتي پاسخ داده مي‌شوند.


9. نتيجه‌گيري
فناوري تنها يك هدف براي ارائه‌ خدمات آموزش از راه دور نيست، بلكه وسيله‌اي عالي براي رسيدن به هدف مي‌باشد (Webb, 2001). براي بهره‌برداري هر چه بيشتر از فناوري‌هاي نوين، نيازمند تلفيق و تركيب مهارت‌هاي انساني با فناوري پيشرفته هستيم (Sreenivasulu, 2000). در عصر حاضر با وجود انواع امكانات فناوري جديد در راه‌اندازي و مديريت كتابخانه‌هاي ديجيتالي و استفاده از اين نوع كتابخانه‌ها در آموزش از راه دور، نيازمند كتابداران باسواد اطلاعاتي و خبره هستيم تا با در اختيار گرفتن امكانات پيشرفته‌ فني و سواد اطلاعاتي خويش، بتوانند زمينه را براي ارائه‌ خدمات آموزش از راه دور براي فراگيران هموار سازند. بنابراين در محيط‌هاي الكترونيكي مفهوم كلي كتابدار، تبديل به كتابدار مرجع ديجيتالي مي‌گردد؛ يعني هر گونه خدمت‌رساني در محيط الكترونيكي نوعي خدمت مرجع محسوب مي‌شود.
اگر چه با ظهور فناوري‌هاي جديد، تفاوتي در نوع خدمات مرجع رخ نداده، اما نحوه‌ ارائه‌ خدمات در محيط‌هاي الكترونيكي در مقايسه با محيط‌‌هاي سنتي دچار تحول گرديده است (Pease & Power, 1994). لازمه‌ ارائه‌ خدمات مرجع در محيط‌هاي الكترونيكي، آشنايي كتابداران با سامانه‌‌هاي اطلاعاتي، فناوري‌هاي نوين، پايگاه‌هاي اطلاعاتي، و نحوه‌ ارائه‌ خدمات در محيط‌هاي الكترونيكي مي‌باشد. آن‌ها به عنوان حلقه‌ واسطه بين فراگيران و برگزاركنندگان دوره‌هاي آموزش از راه دور عمل مي‌كنند، از اين رو كتابداران مرجع در عصر فناوري اطلاعات بايد خود را به توانايي‌هاي فناوري و سواد اطلاعاتي تجهيز كنند تا بتوانند رسالت خويش را به نحو احسن به انجام رسانند.

10. منابع
بهشتي، زهرا (1383). بررسي نقش آموزش الكترونيكي در حل مشكلات آموزش‌هاي سنتي و استفاده از آن براي همگاني كردن امر تعليم و تربيت در ايران. مجموعه مقالات دومين همايش آموزش الكترونيكي .e-learningتهران: دبير خانه شوراي عالي اطلاع رساني.



Crossfield, N. L. (2001, May/June). Digital reference: the next new frontier. Latitudes, 10(3). Retrieved July 16, 2005, from http://nnlm.gov/psr/lat/v10n3/digitalref.html

Dodds, T., Perraton, H., & Young, M. (1972). One year's work: The International Extension College 1971-1971. Cambridge, UK: International Extension College.

Faulhaber, C. B. (1996). Distance learning and digital libraries: Two side of a single coin. Journal of the American Society for Information Science 47(11), 854-856.

Gandhi, S. (2003). Academic librarians and distance education challenges and opportunities. Reference & User Services Quarterly, 43(2), 138-154.

Garrison, J. A., Schardt, C., & Kochi, J. K. (2000). web – based distance countinuing education: a new way of thinking for students and instructors. Bulletin of the Medical Library Association, 88(3), 211-217.

Grimes, G. (1992). Happy 100th anniversary to distance education. Retrieved August 25, 2005, from http://www.macul.org/newsletter/1992/nov,dec92/going.html

Husler, R. P. (1996). Digital library: content preservation in digital world. DESIDOC-Bulletin of Information Technology, 16(1), 31-39.

Jeffres, M. Research in distance education. Retrieved August 20, 2005, from http://www.ihets.org/distance-/ipse/fdhandbook/research.html

Katsirikou, A., & Sefertzi, E. (2000). Inovation in the every day life of library. Technovation, 20(12), 705-709.

Lebowitz, G. (1997). Library service equity issue. The Journal of Academic Librarianship, 23(4), 303-308.

Lipow, A. G. (1999, January 20). Serving the remote user: reference service in the digital environment. In Proceedings of the ninth Australasian information online & on disc conference and exhibition. Retrieved August 20, 2005, from http://www.csu.edu.au/special/online99/proceedings99/200.htm

Patterson, R. (200l). Live virtual Reference: more work and more opportunity. Reference Services Review, 29(3), 204 –209.
Pease, B. G., & Power, C. J. (1994). Reference services for off – campus students and faculty. The Reference Librarian, 43, 43-62.

Perraton, H. D. (2000). Open and distance learning in the developing world. London: Routledge.

Porter, S. (2003). Chat from the desk of a Subject Librarian. Reference Services review, 31(1), 57–67.

Ronan, J. (2003). The reference interview online. Reference & User services Quarterly, 43(1).

Sreenivasulu, V. (2000). The role of a digital librarian in the management of digital information system. The Electronic Library, 18(1), 12-20.

Tenopir, C. )2001(. Reference services in the new millennium. Retrieved August 29, 2005, from http://smi.curtin.edu.au/infostudies/content/Tenopir_seminar1.html

Viles, A. (1999, July). The virtual reference interview: equivalencies. International Federation of Library Associations and Institutions. Discussion Group on Reference Work Report. A Report from the Meeting Held at the 65th IFLA General Conference, Bangkok. Retrieved July 15, 2005, from www.ifla.org/vll/dg/dgrw/dp99–06.htm

Watson, E. F. (1999). Distance librarianship in the third world: what are the challenges for the new millenium? FID Review, 1(2/3),19-24.

Webb, J. P. (2001). Technology: a tool for the learning environment. Campu–Wide Information Systems, 18(2), 73–78.

Yerky, A. N. & Jorgensin, C. (1996). A course in digital libraries. DESIDOC Bulletin of Information Technology. 16(1), 31-9.

Zastrow, J. (1997, March). Going the distance: academic librarians in the virtual university. IN Proceedings of the twelfth computers in libraries conference. Retrieved July 21, 2005, from http://library.kcc.hawaii.edu/~illdoc/DE/DEpaper.htm#how

Zick, L. (2000, May 1). The work of information mediators: a comparison of librarians and intelligent software agents. First Monday, 5(5). Retrieved July 10, 2005, from http://www.firstmonday.org/issues/issue5_5/zick/


پي نوشت‌ها

[1]. Albert Predeek. A History of Libraries in Great North America. Chicago, 1997.
[2]. Online
[3]. Digital Librarian (DL)
[4]. Cyberian
[5]. User name
[6]. Password
[7]. Chat
[8]. Toll _ Free Number
[9]. Abbreviation
[10]. Browsing
[11]. Latrobe
[12]. Frequently Asked Questions (FAQ)