کتابداران ارشد86 همدان

تنها ایجاد یک وب سایت کتابخانه کافی نیست . پارامترهای مهمی از قبیل سواد کارکردی ، کنترل کتابشناختی ملی و سایت اطلاع رسانی ، همه باید در نظر گرفته شوند .اگرچه بیش از 80 درصد جمعیت ترکیه با سواد هستند اما سواد کارکردی در میان گروههای مختلف اجتماعی به طور یکسان حاصل نشده است . درنتیجه گیری کاپار⁴، این بدان معناست که حامیان کتابخانه از آموزش کافی برای استفاده ازانتشارات کتابخانه ، خدمات و مراکز اطلاع رسانی برخوردار نیستند .

تکنولوژیهای دیجیتالی برای دسترسی به اطلاعات به ارزشها ، نگرشها و الگوهای جدید رفتاری نیاز دارند . تازمانیکه این سیستم به طورموثرمورد استفاده قرارنگیرد ، کتابخانه دیجیتالی موفق نخواهد بود . بنابراین تعیین میزان استفاده کاربران از چنین منابع و خدماتی بسیاربااهمیت است .این مقاله بر اهمیت کاربرد ابزارهای ارزیابی ،خصوصا درمورد منابع دیجیتالی ،متمرکز است .

این بررسی ، نتایج بررسی جدید دانشگاه آنکارا را جمع بندی می کند و به برخی نتایج درباره چگونگی استفاده اعضای دانشکده از مجموعه های الکترونیکی از قبیل رتبه بندی پایگاه داده ها به واسطه اهمیتشان برای کاربران ، تاکید می کند.

مدلهای جدید خرید کنسرسیومی، قابلیت دسترسی منابع درون خطی ( آنلاین ) به ویژه مقاله های مجلات را دردانشگاهها  

و موسسات فنی کشورهای در حال توسعه ، بطور چشمگیری افزایش داده اند.

درجه مقبولیت و الگوی استفاده از چنین مطالبی ، در پیشرفت مجموعه کتابخانه حائز اهمیت فراوان میباشد .دانشگاه آنکارا ، اعضای دانشکده را به لحاظ آگاهی و استفاده از این مطالب الکترونیکی  مورد بررسی قرار داده است .

اارزیابی کتابخانه های دیجیتالی : بازنگری نوشته ها

درترکیه با توجه به سود فزاینده پروژه های کتابخانه دیجیتالی و تعداد آنها ، فقدان مطالعات کاربرشگفت انگیز است .به هر حال مطالعات سایر کشورها ، کاربرد منابع آنلاین را در محیط دانشگاهی بررسی کرده است و زمینه مناسبی را برای در نظر گرفتن وضعیت ترکیه فراهم میکند .

موضوعات مهم در ارزیابی کتابخانه دیجیتالی از قبیل ارزیابی مجموعه کنسرسیومی ، کاربران کتابخانه مشخص ونیازهای آنها، ارزیابی کارآمدی منابع آنلاین و شناسائی نیازمندیهای سیستم می باشند و بنکروفت⁵ و همکاران ، بررسی کاربری را گزارش کردندکه خدمات کتابخانه از قبیل مجلات الکترونیکی را در دانشگاه ایالت واشنگتن ، تحقیق میکرند .این بررسی از اعضای دانشکده و فارغ التحصیلان می خواست تا منابع الکترونیکی ضروری در کارشان را رتبه بندی کنند . دانشکده گزارش کرد که مجموعه OPAC  مهمترين منبع درزمینه کارشان بود ( 5/37 درصد ) .با اینحال با توجه به مجلات تمام متن آنلاین ، بیش از 75 درصد ، نظری در این باره نداشتند و یا عدم استفاده را بیان کردند.

در دانشگاه پاتراس یونان ، یک بررسی در مورد استفاده از مجلات الکترونیکی صورت گرفت که با توجه به تصویر جمعیت شناختی حامیان کتابخانه از جمله اعضای دانشکده ، به فراوانی کاربرد توجه داشت .سن ، جنس ،وضعیت تحصیلی نیزدرنظر گرفته شد . اگرچه بدلیل اینکه دانشجویان بیشترین سهم را در پر کردن پرسشنامه داشتند ، اکثریت مورد استفاده زیر سی و پنج سال گزارش شده بود. به طور نسبی مردان بیشتر از زنان از این سرویس بطور روزانه ، هفتگی و یا ماهانه استفاده میکردند. همچنین این بررسی دلایل استفاده از منابع الکترونیکی را مورد تحقیق قرار داد .

⁶CIBER ،بررسی کنسرسیوم کتابخانه ای در جنوب مرکزی ایتالیا ، نمایانگر کاربرد فزاینده مجله های الکترونیکی و نیاز مداوم به فعالیتهای تبلیغاتی در انجمنهای علمی برای آگاهی  از منابع آنلاین بود . از همین بررسی در کتابخانه های دانشگاه ایالت یوتا هم انجام شد که در آن از پاسخگرها درباره آگاهی از پایگاههای داده های الکترونیکی در کتابخانه ها سوال شده بود ، بیش از دو سوم پاسخ دهنده ها از برخی منابع الکترونیکی آگاه بودند.از پاسخ دهندگانی که از این پایگاههای داده ها آگاه بودند و استفاده میکردند ، خواسته شد تا اهمیت هر پایگاه داده ها را در کارشان برآورد کنند .اکثریت پاسخ دهندگان دانشکده ( 8/77 درصد ) اولویت نخست را به مجلات الزوییر الکترونیک دادند .

سوال تحقیق در این مطالعه این است که دانشکده ها در ترکیه تا چه حد، همین نگرشها را آشکار می کنند و استفاده همان الگوها را به دانشکده های دیگر جهان گزارش می کنند و به اطلاع عموم رساندن منابع دیجیتالی کتابخانه به چه معناست .

  روش تحقیق  

کتابخانه های دانشگاه آنکارا درمورد استفاده ازپایگاههای داده و درجه سودمندی حق اشتراک در آنها ، اهمیت می دهند.سودمندی ، یکی از ملاکهای قطعی در تعیین مناسب بودن خدمات یا منابع اطلاعاتی برای یک گروه کاربر معین می باشد . بنابراین این مطالعه ، دو هدف را دنبال می کند : بررسی سطح آگاهی از طریق اعضاء کادر علمی از منابع کتابخانه دیجیتالی همراه با میزان استفاده آنها و ارزیابی اولویتهای دانشکده برای پایگاههای داده های الکترونیکی تخصصی .

تعدادی از عوامل و رابطه متقابل آنها در موضوعات بررسی در نظر گرفته میشوند ، از قبیل درجه دانشگاهی و انضباط در ارتباط با تکرر و اولویتهای استفاده به منظورتعیین اینکه چگونه این عوامل بریکدیگر تاثیر می گذارند . میزان استفاده اشتراکی و یا موضوعات نمونه بعنوان مورد شناسی از طریق پرسشنامه ای در سال 2002 انجام شد. سپس این پرسشنامه بین 3800 اعضای دانشگاهی که کل موقعیتهای دانشکده در دانشگاه آنکارا بودند توزیع شد . 2100 فرم (55 درصد ) بازگردانده شد ( جواب داده شده بود ) که 104 تا از این فرمها بدلیل اشتباه در پر کردن پرسشنامه از ارزیابی خارج شدند و کلا 1996 ( 53 درصد ) پاسخهای قابل استفاده باقی ماندند .

  بررسی و تحلیل          

1996 فرم با شماره مورد تحلیل قرار گرفتند و درصد هر طرح ثبت و جدول بندی شد . اعضای دانشکده ها در پانزده دانشکده ، نه انجمن و دو مرکز تحقیق ، داخل دانشگاه آنکارا توزیع شدند .برخی از آنها در مراکز تحقیق ، موسسات و انجمنها کار میکردند، پایین تر از سطح خود ، ارزیابی شدند . بازنگری این داده ها نشان میدهد که پاسخ دهندگان این مطالعه ، نمونه منتخب اعضای علمی دانشگاه آنکارا هستند . تعداد زیادی از پاسخ دهندگان ( 5/86 درصد ) ازمنابع کتابخانه دیجیتالی موجود در دانشگاه آنکارا مطلع بودند . با توجه به درجه دانشگاهی ، توزیع سطح آگاهی اعضای دانشکده بیانگر آن است که دانشیاران با  3 / 93  درصد در رتبه اول جا دارند . استادیاران در رتبه دوم با  8 /90 درصد ، اساتید در رتبه سوم با  89 درصد و دستیاران تحقیق در رتبه چهارم با  6 / 88 درصد قرار دارند . سخنرانان با  7 / 84 درصد ، متخصصان با 5 / 83 درصد و مربیان با 7 / 31 درصد از نظر سطح آگاهی در ردیف آخر قرار دارند .

دانشیاران و استادیاران ، تحقیق اصلی را در زمینه های خود انجام می دهند . همچنین آنها به منظور ارتقاء به سمتهای بالا نیاز به انتشارتحقیقاتشان دارند در حالیکه مربیان اینگونه نیستند . بنابراین هم دانشیاران و هم استادان بیشترین استفاده را در میان سایر اعضاء دانشکده بیان داشتند . یک چهارم پاسخ دهندگان ( 8 / 24 درصد ) که از منابع موجود در کتابخانه دیجیتالی آگاه بودند ، هیچ اطلاعاتی درمورد محتویات پایگاه داده های الکترونیکی نداشتند . تقریبا نیمی از آنها ( 9 / 45 درصد ) تا حدی از این پایگاه داده ها مطلع بودند و 4 / 29 درصد ابراز داشتند که اطلاعات بسیاری راجع به این پایگاههای داده های الکترونیکی دارند .

از میان 1727 پاسخ دهنده که درباره محتویات پایگاههای داده های الکترونیکی آگاه بودند ، 5 / 20 درصد بنابه گزارش از این منابع استفاده نکرده اند ، در حالیکه 52 درصد گاهی اوقات و 5 / 27 درصد مکررا از این پایگاه داده ها استفاده می کنند .

نتایج نشان داد که بین ( میزان آگاهی و شناخت از داده ها ) و ( استفاده از پایگاههای داده ) رابطه وجود دارد . تنها 20 درصد پاسخ دهندگان که ازاین پایگاه داده ها مطلع بودند ، اصلا ازآنها استفاده نکرده اند . پاسخ دهندگان آشنا با پایگاه داده ها اکثریت استفاده از این پایگاه داده ها را تشکیل می دادند .این نتیجه نمایانگرآن است که استفاده از پایگاه داده های الکترونیکی تحت تاثیر میزان شناخت آنهاست .همانگونه که شناخت پایگاه داده ها مزیتی اصلی است فقدان شناخت نیز نقطه ضعف عمده محسوب میشود ، این بیانگر آنست که کتابداران باید اهمیت زیادی برای تعلیم استفاده ازاین پایگاه داده ها ، قائل شوند .در تحلیل استفاده از پایگاه داده های الکترونیکی به لحاظ درجه دانشگاهی ، استادیاران که از نظر سطح آگاهی در مورد کتابخانه دیجیتالی ( DL ) در رتبه دوم بودند ولی به لحاظ استفاده از DL در مکان اول قرار داشتند ( 8 / 67 درصد ) دانشیاران که با توجه به سطح آگاهی ، اولین مقام را دارا بودند ، به لحاظ استفاده در مقام دوم قرار داشتند ( 4 / 63 درصد ) دستیاران تحقیق که از نظر سطح آگاهی چهارم بودند.

به لحاظ استفاده از پایگاههای داده ، در ردیف سوم قرار داشتند ( 4 / 55 درصد ) .درحالیکه متخصصان با توجه به سطح آگاهی ششم بودند ، به لحاظ استفاده در مکان چهارم قرار داشتند ( 1 / 53 درصد ) .اساتید که در آگاهی سوم بودند ،به لحاظ استفاده در ردیف پنجم قرار داشتند ( 2 / 46 درصد ) و سخنرانان که در سطح آگاهی پنجم بودند در استفاده مکان ششم را دارا بودند ( 3 / 32 درصد ) .مربیان کمترین استفاده را از کتابخانه دیجیتالی میکردند ( 6 / 6 درصد ) .

ازمیان 1727 پاسخ دهنده که آگاهی از کتابخانه دیجیتالی را ابراز داشتند ، 1032 نفر از آنها از این کتابخانه استفاده کرده بودند و بقیه استفاده نکرده بودند .

ارزیابی دیگر برای تعیین اولویتهای پاسخ دهندگان دراستفاده از پایگاههای داده ها انجام شد که ابراز میکردند مکررا و یا بعضی اوقات استفاده می کنند .

نتایج نشان داد که 7 / 37 درصد ISI  وب علوم را ترجیح می دادند و بدنبال آن Ebesco Host   با 21 درصد و Science Direct با 7 / 18 درصد قرار داشتند . بعنوان گزینه دوم اهمیت ISI-WEB با 5 / 15 درصد ، Ebesco Host با 4 / 12 درصد ، Science Direct  با 3 / 12 درصد و  Oclc با 8 / 8 درصد برگزیده شدند.

با نگرشی به استفاده اعضاء دانشکده ازپایگاه داده ها همچنین این تحقیق نشان می دهد که اکثر استفاده کنندگان همیشگی این پایگاههای داده از دانشکده های پزشکی ، کشاورزی و علوم و فناوری بودند. منطقی است که آنها برای دنبال کردن اطلاعات جاری بعنوان داده های علمی که در پزشکی ، علوم طبیعی و فناوری بسیار سریعتر از سایر زمینه ها تغییر می کنند ، تحقیقات بیشتری انجام می دهند . شاید دلیل دوم تولید بیشتر انتشارات به انگلیسی این است که اعضاء دانشکده بیشتر از اعضاء دانشکده های علوم اجتماعی از پایگاه داده ها استفاده می کنند.

بعد از تعیین استفاده از پایگاه داده های الکترونیکی ، گام بعدی پی بردن به اهدافی است که این پایگاه داده ها مورد استفاده قرار می گیرند .  9 /11 درصد پاسخ دهندگان برای اهداف آموزشی از پایگاه داده ها استفاده می کنند . 7 /86 درصد برای اهداف تحقیقی ( تحقیق کتابشناختی و بازیابی اطلاعات) به این منابع رجوع می کنند و 4 /1 درصد برای شناخت راجع به این منابع از پایگاه داده های الکترونیکی استفاده می کنند ملاحظه میشود که دلیل اصلی استفاده از پایگاه داده ها ، بازیابی اطلاعات است . 266 پاسخ دهنده که از این پایگاه داده ها استفاده نمی کردند ، دلایل خود را پاسخ دادند.زمانیکه دلایل عدم استفاده از کتابخانه دیجیتالی مشخص شد ، 38 درصد از اعضاء دانشکده نشان دادند که در چگونگی استفاده از آن شناخت نداشتند ، 1 /36 درصد اظهار داشتند که اطلاعات خود راازسایرمنابع برآورد میکردند. بقیه یا درباره فناوری اطلاعات دیجیتالی آگاهی نداشتند ( 6 /8 درصد ) و یا علاقه ای به این پایگاه داده ها نداشتند ( 6/ 8 درصد ) ، 1 /1 درصد از اعضاء دانشکده ، پایگاه داده ها را خیلی مفید قلمداد نکردند .

تعداد کل پاسخها به سوال درباره بهترین روش برای آموزش حامیان در مورد پایگاههای داده های الکترونیکی ، 1867 پاسخ بود . از پاسخ دهندگان خواسته شد تا در مورد چگونگی فراهم کردن تعلیم استفاده از پایگاه داده ها تنها یک اولویت را برگزینند ، بااینحال 1867 نفر از 1996 پاسخ دهنده به آن سوال پاسخ دادند و 129 نفر ( 5 /6 درصد ) جواب ندادند . درنظر 24 درصد از پاسخ دهندگان ، بهترین روش باید مطالب آموزشی از جمله اطلاعات پایگاه داده ها را فراهم کند . 6 /5 درصد بر این عقیده اند که کلاسهای آموزشی باید بر پایه منظمی سازماندهی شود و 4 /19 درصد بر این فکر هستند که هم مطالب آموزشی و هم کلاسها باید تامین شوند . 1 /10درصد پاسخ دهندگان، سرویسهای اطلاعاتی مشاور و 8 /40 درصد لینکهای کمکی درزیرhome page كتابخانه دراينترنت را پیشنهاد کردند .

این نشانگر آنست که بیشترین پاسخ دهندگان ترجیح می دهند از طریق اینترنت تعلیم داده شوند و بقیه روشهای قدیمی آموزش را ترجیح می دهند . مشاهده میشود که اعضاء دانشگاه آنکارا با فناوری اطلاعات تطبیق یافته اند .

  نتیجه گیری

آگاهی از اهمیت فناوری اطلاعات در پیشرفت و تحقیق علمی در دانشگاه آنکارا بر استفاده از منابع دیجیتالی توسط محققان تاکید می شود .این مطالعه به منظور مشاهده چگونگی مورد استفاده قرارگرفتن منابع الکترونیکی درکتابخانه های دانشگاه آنکارا و چگونگی بهبود بخشیدن این استفاده ، صورت گرفت .

نتایج این مطالعه بیانگر پیشرفت مداوم سیستم کتابخانه دیجیتالی در دانشگاههای آنکارا می باشد .انتظار میرود این بررسی بعنوان ابزار تحقیق از دو جهت در تامین اطلاعات کمک کند : اول تصمیم در مورد اینکه کتابخانه به چند تا از این پایگاه داده های الکترونیکی بایستی تعهد مالی دهد ، دوم تحلیل سطح آگاهی در میان اعضاء دانشکده همراه با فراوانی استفاده آنها از کتابخانه دیجیتالی می باشد .

با توجه به نتایج ، اکثریت اعضاء دانشکده از بیست و شش واحد و دانشکده دانشگاه آنکارا درباره وجود کتابخانه دیجیتالی اطلاع دارند . بسیاری از اعضاء دانشکده ( نه همه آنها ) از پایگاه داده های الکترونیکی استفاده می کنند . همچنین مطالعه نشان می دهد برای تشویق به استفاده از پایگاه داده ها به تلاش بیشتری نیاز است . بررسی این موضوع مفید خواهد بود که چرا اساتید و دستیاران تحقیق در استفاده از پایگاه داده های الکترونیکی بعد از دانشیاران و استاد یاران قرار دارند ، با اینکه از نظر سطح آگاهی در مورد کتابخانه دیجیتالی در ردیف اول بودند .

دانشگاه آنکارا که شروع به فراهم کردن خدمات پایگاه داده های الکترونیکی با حق اشتراک Web of science ( شبكه جهاني علوم ) درسال 1999 کرد در سال 2000 به کنسرسیوم کتابخانه های دانشگاه آناتولی ( ANKOS ) پیوست . درحال حاضر ، سی و پنج پایگاه داده ها از جمله مواردی که در معرض آزمایش هستند ، قابل دسترس می باشند .

Web of science و Science Direct و Ebesco   برترین پایگاه داده ها بوده اند ، اما فواید این پایگاه داده ها زمانی بطور کامل مشخص است که بطور گسترده و زیاد مورد استفاده قرار گیرند .

برای بررسی احتمال وجود رابطه بین استفاده از پایگاه داده ها در کتابخانه های دانشگاه آنکارا و تولید اطلاعات از طریق اعضاء دانشکده به واسطه شاخصهای مذکور در Web of science ( شبکه جهانی علوم ) تحقیقی صورت گرفت .

نتیجه این شد که یک افزایش قابل توجه در آثار انتشار یافته توسط دانشکده دانشگاه آنکارا از سال 2000 وجود داشته است .

430 مقاله در سال 2000 منتشر شد که در سال 2001 ، 583 مقاله نیز به این تعداد افزوده شد . این نتیجه از اهمیت بیشتری برخوردار بود . بنابراین پایگاه داده هائی که به تازگی حق اشتراک یافته اند در این افزایش انتشار تاثیر مثبت دارند . اینکه میزان استفاده از پایگاه داده ها می تواند بر بهره وری در دانشگاه آنکارا اثر بگذارد ، موضوعی است که به مطالعه بیشترنیاز دارد .

1- Atilgan D and  Bayram  ،”Perspectives on…    An Evaluation of Faculty use of the Digital Library at Ankara University، Turkey،” Journal of Academic Librarianship، 32(1)2006 :86-93   

2- schram

3- Mchombu

4- Capar

5-Bancroft

6- Coordinamento Interuniversitario Basi dati e Editoria in Rete  (CIBER)

7-Anadolu Universite Kutuphaneleri Konsorsiyumu (ANKOS)