کتابداران ارشد86 همدان

 بررسي استنادي مقالات منتشر شده در مجله الکترونیکی نما در سال 1385

محمدامين عرفان منش

 كارشناس ارشد كتابداري و اطلاع رساني كتابخانه منطقه اي علوم و تكنولوژي شيراز

چكيده
اين پژوهش با روش تحليل استنادي، مأخذ مقالات منتشر شده در مجله الکترونیکی نما در سال 1385 را مورد بررسي قرار داده است. از 95 مقاله بررسي شده شامل 67 مقاله تاليفي و 28 مقاله ترجمه اي، 1247 استناد استخراج و تحليل شده است. ميانگين استنادها براي هر مقاله 12/13، بالاترين ميزان استناد، به نشريات ادواري به ميزان 56/36 درصد تعلق دارد و 44/69 درصد از استنادها به زبان انگليسي بوده است. همچنين مواردي مانند پر استنادترين مجلات فارسي، پر استنادترين نويسندگان، ميزان مشاركت نويسندگان و مترجمان، سطح علمي و رشته تحصيلي نويسندگان و مترجمان و فعال ترين نويسندگان و مترجمان نيز بررسي شده است.
 كليدواژه ها: تحليل استنادي، مجله الکترونیکی نما
 
مقدمه
تحليل استنادي يكي از روش هاي علم سنجي است كه به ارزيابي متون علمي بر اساس شمارش استنادهاي تعلق گرفته به آن متون مي پردازد. با استفاده از اين روش مي توان كيفيت مقالات را بررسي، تاثير مجلات را در حوزه علمي خود مشخص و ميزان اعتبار مجلات را در آن زمينه موضوعي تعيين نمود.
 
اهداف پژوهش
هدف كلي پژوهش حاضر، تحليل استنادي مقالات منتشر شده در مجله الکترونیکی نما در سال 1385 است. ديگر اهداف پژوهش عبارت است از:
1. تعيين تعداد كل مقالات منتشر شده در سال مورد بررسی و تاليفي و ترجمه اي بودن  آن ها
2. تعيين تعداد كل استنادها و ميانگين استنادها در هر مقاله
3. تعيين ميزان استناد به كتاب، نشريات ادواري، پايان نامه ها و ساير محمل هاي اطلاعاتي
4. تعيين زبان استنادها
5. تعيين ميزان مشاركت نويسندگان و مترجمان در تاليف و ترجمه مقالات
6. تعيين رشته تحصيلي و سطح تحصيلات نويسندگان و مترجمان مقالات
7. تعيين پر استنادترين مجلات فارسي مورد استناد نويسندگان مقالات
8. تعيين پر استنادترين نويسنده مورد استناد نويسندگان مقالات
9. تعيين فعال ترين نويسنده در ميان نويسندگان و مترجمان مقالات مورد بررسي
 
پرسش هاي اساسي پژوهش
در پژوهش حاضر تلاش شده تا به سوالات زير پاسخ داده شود:
1. تعداد كل مقالات منتشر شده در سال مورد بررسي و ميزان تاليفي يا ترجمه اي بودن آن چقدر است؟
2. تعداد كل استنادها و ميانگين آن در هر مقاله چقدر است؟
3. ميزان استناد به انواع محمل هاي اطلاعاتي چگونه است؟
4. توزيع استنادهاي مقالات مورد بررسي از نظر زبان چگونه است؟
5. ميزان مشاركت نويسندگان و مترجمان در مقالات مورد بررسي چگونه است؟
6. رشته تحصيلي و سطح تحصيلات نويسندگان و مترجمان مقالات چيست؟
7. نويسندگان مقالات مورد بررسي، به مقالات كدام مجله بيشتر استناد كرده اند؟
8. نويسندگان مقالات مورد بررسي، به كدام نويسنده بيشتر استناد كرده اند؟
9. فعال ترين نويسنده و مترجم در مقالات مورد بررسي چه كسي بوده است؟
 
روش و جامعه پژوهش
اين پژوهش از نوع پيمايشي- تطبيقي مي باشد. در اين پژوهش با استفاده از روش تحليل استنادي، جامعه مورد مطالعه كه شامل 95 مقاله منتشر شده در مجله الکترونیکی نما در سال 1385 است، مورد بررسي قرار گرفته است. براي انجام اين كار، تمامي استنادهاي مقالات مورد بررسي روي فيش هاي مربوطه وارد شده و سپس با توجه به سوالات مطرح شده، شمارش هاي لازم انجام گرفته و داده ها تجزيه و تحليل شده اند.
 
پيشينه پژوهش
محقق پس از بررسي تحقيقات انجام گرفته در داخل و خارج از كشور در زمينه بررسي استنادي مقالات مجلات، با يافته هاي فراواني مواجه گرديد. در زير تنها پيشينه اي از پژوهش هاي انجام گرفته در زمينه تحليل استنادي مقالات مجلات كتابداري و اطلاع رساني ارائه مي گردد.
فاطمه محمدزاده در پايان نامه خود تحت عنوان بررسي وضع استناد در مجلات فارسي كتابداري و اطلاع رساني جاري از آغاز انتشار تا پايان سال 1374، به تحليل استنادي مقالات تاليفي مندرج در مجلات فارسي كتابداري و اطلاع رساني جاري پرداخته است. طبق نتايج اين پايان نامه، در كليه مجلات مورد بررسي استناد به كتاب نسبت به ساير انواع منابع، به طرز آشكاري زيادتر بوده است. بررسي زبان منابع مورد استناد نشان مي دهد كه ميزان استفاده از متون و منابع لاتين بسيار كمتر از متون و منابع فارسي و عربي است. در ميان كل مجلات مورد بررسي، تعداد منابع هسته اصلي بسيار اندك بوده كه فقط 4 مجله فارسي به عنوان هسته مشخص شده اند. در ميان مجلات مورد بررسي در اين پژوهش، تعداد مولفان هسته اصلي نيز بسيار اندك بوده كه تنها يك مولف با بالاترين فرا واني استناد بوده است. (محمدزاده، 1374)
افسانه تيمورخاني در پژوهشي با عنوان تحليل استنادي مقالات تاليفي فصلنامه كتاب، به بررسي الگوي رفتار علمي مولفان نشريه فصلنامه كتاب در مورد چگونگي استفاده از منابع علمي پرداخته است. نتايج اين پژوهش نشان مي دهد كه در 198 عنوان مقاله، 1730 بار استناد شده است. تعداد متوسط استناد در هر مقاله برگرفته از پايان نامه، 17/10استناد است. بالاترين ميزان استناد (61/48 درصد) مربوط به كتاب است. 50 درصد از استنادها به منابع انگليسي زبان است. كتاب ها با 7 سال و 11 ماه بالاترين و منابع الكترونيكي با 3 ماه، پائين ترين ميانگين نيمه عمر را دارند. (تيمورخانی، 1381)
رويا مقصودر دريه در پژوهشي با عنوان بررسي استنادي مقالات در مجلات علوم اطلاع رساني، فصلنامه پيام كتابخانه، فصلنامه كتاب و كتابداري در سال هاي 1378-1379، تعداد 1819 استناد به مقالات مجلات فوق را بررسي كرده و عواملي مانند پر استنادترين مجله فارسي و خارجي، پر استنادترين نوع و زبان مواد مورد استناد، بررسي ميزان مشاركت نويسندگان در نگارش مقالات، بررسي ميزان تاليفي يا ترجمه اي بودن مقالات و مقايسه و تجزيه و تحليل نتايج حاصل از استنادهاي مجلات مورد بررسي با هم را مشخص كرده است. (مقصودی دریه، 1381)
  
يافته هاي پژوهش
تعداد كل مقالات منتشر شده: در سال 1385، 95 مقاله در مجله الکترونیکی نما منتشر شده است که از این تعداد، 53/70 درصد (67 مقاله) مقاله تاليفي و47/29 درصد (28 مقاله) مقاله ترجمه اي هستند. (جدول 1)

 جدول 1. مقالات منتشر شده در سال 1385

 
تعداد كل استنادها و ميانگين آن در هر مقاله
95 مقاله مورد بررسي، در مجموع داراي 1247 استناد بوده اند كه ميانگين تعداد استنادها براي هر مقاله، 12/13 استناد است. همچنین میانگین استنادها در مقالات تالیفی 04/11 استناد و در مقالات ترجمه ای 21/18 استناد می باشد.
 
ميزان استناد به انواع منابع اطلاعاتي در مقالات مورد بررسي
از نظر استفاده از ابزارهاي متفاوت كسب و اشاعه اطلاعات علمي، بررسي نشان داد كه در كل، استناد به نشريات ادواري بيش از ساير منابع اطلاعاتي بوده و پس از آن، كتاب در رده دوم قرار مي گيرد. (جدول2)

جدول2. استناد به انواع منابع اطلاعاتي

 
 با توجه به جدول فوق ميزان استناد به نشريات ادواري 65/36 درصد (457 مورد)، كتاب 85/18 درصد (235 مورد)، وب سايت 17/23 درصد (289 مورد)، پايان نامه 6/1 درصد (20 مورد)، سمينار و كنفرانس ها 45/5 درصد (68 مورد)، گزارش ها 5/4 درصد (56 مورد) و ساير محمل هاي اطلاعاتي46/7 درصد (93 مورد) بوده است. همچنين نوع 32/2 درصد (29 مورد) از استنادها نيز مشخص نبود.
 
زبان استنادهاي مقالات مورد بررسي
از مجموع 1247 استناد بررسي شده، 866 مورد (44/69درصد) به زبان انگليسي، 380 مورد (4/30درصد) به زبان فارسي و 3 مورد (16/. درصد) به ساير زبان ها بوده است. (جدول 3)

جدول3. زبان استنادهاي مقالات مورد بررسي

 
ميزان مشاركت نويسندگان و مترجمان در مقالات مورد بررسي
95 مقاله منتشر شده در مجله الکترونیکی در سال 1385، داراي 139 نويسنده يا مترجم بوده است. از مجموع 95 مقاله مورد بررسي، 65 مورد (43/68 درصد) داراي يك نويسنده يا مترجم، 21 مورد (1/22 درصد) داراي دو نويسنده يا مترجم، 7 مورد (37/7 درصد) داراي سه نويسنده یا مترجم، 1 مورد (05/1 درصد) دارای چهار نویسنده یا مترجم و 1 مورد (05/1 درصد)دارای 7 نویسنده بوده است. (جدول 4)

 جدول4. مشاركت نويسندگان و مترجمان در مقالات مورد بررسي

 رشته تحصيلي و سطح تحصيلي و علمي نويسندگان و مترجمان مقالات مورد بررسي
بر اساس جدول شماره 5، از مجموع 139 نويسنده و مترجمي كه در تاليف و ترجمه مقالات مورد بررسي مشاركت داشته اند، 94 نفر (62/67درصد) داراي تحصيلات در رشته كتابداري و اطلاع رساني بوده اند. همچنين بر اساس جدول شماره 6، بيشترين فراواني نويسندگان و مترجمان بر اساس سطح تحصيلي و علمي آن ها، مربوط به دانشجویان کارشناسی ارشد با فراواني 42 نفر (21/30 درصد) مي باشد.

 جدول5. رشته تحصيلي نويسندگان و مترجمان مقالات مورد بررسي
 

جدول6. سطح تحصيلي و علمي نويسندگان و مترجمان مقالات مورد بررسي

 پر استنادترين مجلات فارسي مورد استناد نويسندگان مقالات مورد بررسي
در اين بررسي از آزمايش برادفورد جهت تعيين مجلات هسته مورد استفاده، به دليل اندك بودن تعداد استنادها صرف نظر شده و تنها مجلات بر اساس ميزان استناد به آن ها، مرتب شده و مجلات پر استناد مشخص شده اند. بر اساس جدول شماره 7، فصلنامه پیام کتابخانه با 19 استناد، بيشترين ميزان استناد را به خود اختصاص داده است. نويسندگان مقالات مورد بررسي در مجموع به مقالات 32 نشريه مختلف استناد كرده اند.

 جدول7. مجلات فارسي مورد استناد توسط نويسندگان مقالات مورد بررسي

 
پر استناد ترين نويسنده و مترجم مورد استناد نويسندگان مقالات مورد بررسي
نويسندگان مقالات مورد بررسي، در مجموع به آثار 233 نويسنده يا مترجم ايراني استناد كرده اند. به دليل زياد بودن تعداد اين افراد، از آوردن اسامي آن ها خودداري مي گردد و تنها اسامي نويسندگان و مترجماني كه داراي بيشترين تعداد استناد بوده اند، در جدول شماره 8 ارائه مي گردد. بر اساس اين جدول، آقاي دكتر رحمت الله فتاحی عضو محترم هيأت علمي دانشگاه فردوسی مشهد با 10 استناد و خانم پوری سلطانی و دکتر جعفر مهراد با 8 استناد، پر استناد ترين نويسندگان و مترجمان در مقالات مورد بررسي بوده اند.

 جدول8. پر استنادترين نويسندگان و مترجمان در مقالات مورد بررسي

 
فعال ترين نويسندگان و مترجمان در مقالات مورد بررسي
پس از بررسي مقالات منتشر شده در مجله الکترونیکی در سال 1385 مشخص گرديد كه 95 مقاله منتشره در اين مدت، در مجموع داراي 139 نويسنده و مترجم بوده است. به دليل زياد بودن تعداد اين افراد، از آوردن اسامي آن ها خودداري مي گردد و تنها اسامي نويسندگان و مترجماني كه داراي بيشترين تعداد مقاله منتشر شده بوده اند، در جدول شماره 9 ارائه مي گردد. بر اساس اطلاعات زير، آقاي دكتر امیرابوالفضل صورتگر با انتشار6 مقاله تاليفي و ترجمه فعال ترين نويسنده در ميان نويسندگان و مترجمان مقالات مورد بررسي بوده اند.

 جدول9. فعال ترين نويسندگان و مترجمان در مقالات مورد بررسي

 خلاصه يافته ها و نتيجه گيري
95 مقاله منتشر شده در مجله الکترونیکی نما در سال 1385، در مجموع داراي 1247 استناد بوده اند كه تعداد متوسط استناد براي هر مقاله، 12/13 استناد است. 53/70 درصد (67 مقاله) مقاله تاليفي و47/29 درصد (28 مقاله) مقاله ترجمه اي هستند. میانگین استنادها در مقالات تالیفی 04/11 استناد و در مقالات ترجمه ای 21/18 استناد می باشد
بررسي محمل هاي اطلاعاتي نشان مي دهد كه ميزان استناد به نشريات ادواري 65/36 درصد (457 مورد)، كتاب 85/18 درصد (235 مورد)، وب سايت 17/23 درصد (289 مورد)، پايان نامه 6/1 درصد (20 مورد)، سمينار و كنفرانس ها 45/5 درصد (68 مورد)، گزارش ها 5/4 درصد (56 مورد) و ساير محمل هاي اطلاعاتي46/7 درصد (93 مورد) بوده است. همچنين نوع 32/2 درصد (29 مورد) از استنادها نيز مشخص نبود.     
توزيع استنادهاي مقالات مورد بررسي بر اساس زبان منابع نشان مي دهد از مجموع 1247 استناد بررسي شده، 866 مورد (44/69درصد) به زبان انگليسي، 380 مورد (4/30درصد) به زبان فارسي و 3 مورد (16/. درصد) به ساير زبان ها بوده است.
بررسي الگوي نويسندگان مقالات نشان مي دهد كه تمايل براي انتشار انفرادي مقالات، بيشتر از انتشار گروهي بوده است. از مجموع 95 مقاله مورد بررسي، 65 مورد (43/68 درصد) داراي يك نويسنده يا مترجم، 21 مورد (1/22 درصد) داراي دو نويسنده يا مترجم، 7 مورد (37/7 درصد) داراي سه نويسنده یا مترجم، 1 مورد (05/1 درصد) دارای چهار نویسنده یا مترجم و 1 مورد (05/1 درصد)دارای 7 نویسنده بوده است.
نتايج بررسي ها نشان داد كه پر استنادترين مجلات فارسي مورد استناد توسط نويسندگان مقالات مورد بررسي، به ترتيب پیام کتابخانه با 19 استناد و فصلنامه كتاب و نما با 18 استناد بوده اند و در مجموع نويسندگان مقالات مورد بررسي به مقالات 32 نشريه مختلف استناد كرده اند. همچنين نويسندگان اين مقالات به آثار 233 نويسنده يا مترجم ايراني استناد كرده اند كه آقاي دکتر رحمت الله فتاحی، پر استناد ترين نويسنده و مترجم بوده اند.
مقالات 139 نفر از نويسندگان و مترجمان كشورمان، در شماره هاي بررسي شده منتشر شده است كه در اين ميان آقاي دكتر امیرابوالفضل صورتگر با 6 مقاله، داراي بيشترين تعداد انتشارات بوده اند.
 
پيشنهادات پژوهش
1. تحليل استنادي مقالات مجله الکترونیکی نما در دوره هاي زماني دیگر و با در نظر گرفتن ساير فاكتورهاي موجود در علم تحليل استنادي صورت گيرد.
2. ميزان حضور مقالات مجله الکترونیکی نما اطلاعات در نمايه نامه ها و مجلات علمي بين المللي و داخلي بررسي گردد.
3. ساير نشريات مرتبط در حوزه علوم كتابداري و اطلاع رساني نيز از نظر استناد، تحليل شوند و نتايج آن ها با نتايج تحقيق حاضر مقايسه شود.
4. مقايسه تحليل استنادي مجلات داخلي با مجلات فعال در عرصه بين المللي مي تواند نقش موثري در بهبود وضعيت و افزايش كيفيت مجلات داخلي ايفا نمايد.
 
منابع و مآخذ:
1. تيمورخاني، الف (1381). تحليل استنادي مقالات تاليفي فصلنامه كتاب، فصلنامه كتاب، 13 (3)، 32-45.
2. مجله الکترونیکی نما. قابل دسترسی در آدرس اینترنتی:

http://www.irandoc.ac.ir/e-journal.htm  < <8 sep 2007>

 3. محمدزاده، ف (1376). بررسي وضع استناد در مجلات فارسي كتابداري و اطلاع رساني از آغاز نشر، پايان نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني، دانشكده روانشناسي و علوم تربيتي، دانشگاه تهران
4. مقصودي دريه، رویا (1381). بررسي استنادي مقالات در مجلات علوم اطلاع رساني، فصلنامه پيام كتابخانه، فصلنامه كتاب و كتابداري در سال هاي 1378-1379، كتابداري، 39، 23-39.